Văn hóa Thần Sa (Võ Nhai, Thái Nguyên): kỹ nghệ Ngườm và cư dân săn bắt ở Mái đá Ngườm, hang Nà Khù
Thung lũng Thần Sa (Võ Nhai, Thái Nguyên) có Mái đá Ngườm, nơi đặt tên cho kỹ nghệ công cụ mảnh tước hậu kỳ đá cũ. Bài nêu quá trình khai quật 1972–2024, đặc trưng kỹ nghệ Ngườm, ba tầng văn hóa, niên đại 41.000–23.000 năm và các dự đoán còn chờ kiểm chứng.
Có nguồn · 7

Mục lục (6 phần)
Thung lũng Thần Sa và cái tên "văn hóa Thần Sa"
Thần Sa là thung lũng ở huyện Võ Nhai, Thái Nguyên, nơi sông Thần Sa chảy giữa các dãy núi đá vôi. Vùng có hàng chục di tích khảo cổ; theo Báo Nhân Dân, hai nơi quan trọng nhất là Mái đá Ngườm (thôn Kim Sơn), thuộc thời đá cũ, và hang Ốc (xã Bình Long), thuộc văn hóa Bắc Sơn[2]. Sau đợt khai quật đầu tiên năm 1981, các nhà nghiên cứu cho rằng có thể lập một nền văn hóa khảo cổ riêng gọi là "văn hóa Thần Sa"; hội thảo khoa học năm 1982 ở Thái Nguyên sau đó xác lập thuật ngữ "kỹ nghệ Ngườm" cho lối chế tác công cụ đá đặc trưng[3].
Từ khảo sát của người Pháp đến năm 1982
Theo Báo Thái Nguyên, H. Mansuy và M. Colani khảo sát vùng này từ thập niên 1920 và năm 1925 công bố bốn di tích Bắc Sơn trên đất Thái Nguyên[5]. Năm 1972, Viện Khảo cổ học và Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc điều tra Thần Sa, Sảng Mộc, Thượng Nung, rồi khai quật hang Miệng Hổ (còn gọi hang Phiêng Tung) và hang Nà Khù; hiện vật ở Miệng Hổ gây chú ý vì khác văn hóa Hòa Bình và Bắc Sơn[2]. Mái đá Ngườm được phát hiện tháng 3/1980 với khoảng 200 hiện vật đá; đợt khai quật 1981 xác định đây là nơi chế tác công cụ, một "di chỉ xưởng"[3]. Đợt 1982 thu 659 công cụ đá, cùng ba bộ xương người chôn tư thế bó gối, xương hàm đười ươi và răng voi[5]. Năm 1982 di chỉ được xếp hạng di tích quốc gia[3].
Kỹ nghệ Ngườm: công cụ mảnh tước nhỏ
Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, người Ngườm chọn cuội sông suối có góc cạnh, hạt mịn, tước thành mảnh cỡ khoảng 5 cm rồi tu chỉnh thành công cụ mũi nhọn, hình lá hoặc hình tam giác, dùng cho việc nhẹ như cắt, nạo, dùi; một tỷ lệ nhỏ hơn là công cụ làm từ hạch cuội, có lẽ dùng cho việc nặng. Kỹ nghệ này được cho là khác với kỹ nghệ cuội đồ đá lớn của các văn hóa Sơn Vi, Bắc Sơn, Hòa Bình[7]. Nguyễn Khắc Sử phân biệt công cụ mảnh tước hang Con Moong với công cụ mảnh tước nhỏ có tu chỉnh ở Ngườm, Bạch Liên Động (Quảng Tây) và Lang Rongrien (Thái Lan)[1]; cũng theo ông, C14 đợt 2017 cho khoảng 23.000–41.000 năm. Ngoài Ngườm, các hang Nà Khù, Hạ Sơn I, Hạ Sơn II và Kim Sơn có phương pháp ghè đẽo tương tự[5].
Mái đá Ngườm và hang Nà Khù: nơi cư trú của người săn bắt
Mái đá Ngườm có dạng hàm ếch, cách sông Thần Sa khoảng 70 m về phía bắc[4]; mặt bằng dưới mái rộng khoảng 700 m², gần nước và nguồn cuội làm công cụ[2]. Giám đốc Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên tóm tắt ba tầng văn hóa liên tục. Tầng dưới có mảnh tước, phiến tước và công cụ cuội ghè rìa; lớp dăm đá vôi phủ lên phản ánh biến đổi khí hậu và quần động vật. Tầng hai có nhiều hạch cuội ghè một chiều, mảnh tước nhỏ, xương động vật bán hóa thạch gồm một hàm dưới đười ươi, cùng nhiều ốc núi, ốc suối. Tầng ba có ít công cụ mảnh tước nhỏ, phiến tước và công cụ mũi nhọn tu chỉnh sắc cạnh, kèm rất nhiều vỏ ốc[2]. Dấu tích ấy cho thấy cư dân sống bằng săn bắt và thu lượm; nguồn đọc không nêu rõ loài thú bị săn. Hang Nà Khù được khai quật cùng Miệng Hổ năm 1972[2], nhưng nguồn đã đọc ít số liệu riêng về hang này.
Niên đại: từ 41.000–23.000 năm đến các dự đoán mới
Đợt khai quật năm 2017 của Viện Khảo cổ học phối hợp Khoa Nhân học, Đại học Washington (Mỹ), cho các tầng văn hóa có niên đại khoảng 41.000 đến 23.000 năm[2]; Báo Nhân Dân năm 2024 ghi "hơn 41.500 năm đến 22.500 năm"[3].
Đợt thứ năm (tháng 3 – đầu tháng 4/2024) đào sâu hơn và gặp hai lớp mới, lớp 5 màu cam, khô, bở và lớp 6 màu nâu vàng, ẩm hơn; trong đó có công cụ mảnh, hạch cuội, mảnh tước, xương động vật, hạt quả, ít nhuyễn thể và xương động vật bị cháy[3]. TS Phạm Thanh Sơn cho biết các mẫu ốc và than tro cho C14 từ 41.500 đến 22.500 năm, ứng với phần địa tầng đã đào năm 1981–1982; ông dự đoán các lớp 3 đến 6 cổ hơn 41.500 năm, nhưng Việt Nam chưa có điều kiện định tuổi trầm tích bằng OSL hay U/Th nên phải gửi mẫu ra nước ngoài[4]. Một bản tin cùng tháng nêu dự đoán sơ bộ 60.000 đến 120.000 năm[6], còn TS Nguyễn Gia Đối nói có thể có đồ đá trung kỳ đá cũ 50.000–100.000 năm ở phía dưới[4]. Đây là dự đoán, không phải niên đại đo được.
Những điểm cần dè dặt
Một số bài ghi niên đại "trước Công nguyên" cho khung 41.000–23.000 năm[1][5]; đối chiếu với bối cảnh hậu kỳ đá cũ, bài này hiểu đó là năm cách ngày nay, nhưng người đọc nên kiểm lại. Đơn vị phối hợp khai quật năm 2017 cũng được ghi khác nhau: Đại học Washington[2][3], còn Báo Thái Nguyên nhắc Đại học Wollongong (Úc)[5]. Năm khảo sát hang Miệng Hổ là 1972 theo Báo Nhân Dân[2] và 1971 theo Báo Thái Nguyên[5]. Kết quả khai quật 2024 mới được báo cáo sơ bộ, chưa có công bố khoa học đầy đủ trong các nguồn tôi đọc.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Khắc Sử, Từ hang Con Moong đến kỹ nghệ An Khê: những nhận thức mới về tiền sử Việt Nam và khu vực, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Thông báo khoa học năm 2020, 2020
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
- [3]
- [4]
Trinh Nguyễn, Mái đá Ngườm với địa tầng khảo cổ học cổ nhất Việt Nam, Báo Thanh Niên, đăng 14/04/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
- [6]
Thu Hằng, Phát hiện bằng chứng về công cụ đá sớm nhất Việt Nam tại Di chỉ Mái đá Ngườm, VietnamPlus (TTXVN), đăng 12/04/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Kỹ nghệ Ngườm, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót