Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Lạng SơnThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Văn hóa Mai Pha (Lạng Sơn): gốm, rìu bôn và mộ vò cuối thời đá mới ở vùng núi Đông Bắc

Văn hóa Mai Pha, lấy tên từ hang Mai Pha ở thành phố Lạng Sơn, thuộc hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí (khoảng 4.000–3.000 năm trước). Bài nêu mô tả gốm của Mansuy (1920), đợt khai quật 1996, bộ công cụ, quan hệ với Bắc Sơn và những chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Mỏm đá vôi xám phủ cây bụi có bậc thang và lan can xanh dẫn lên đài quan sát, hai người đứng trên đỉnh; bên trái là các nhà mái ngói đỏ của thành phố, xa xa là dãy núi trong sương.
Núi đá vôi Phai Vệ giữa thành phố Lạng Sơn, nhìn từ đài quan sát (ảnh chụp tháng 2/2024). Phai Vệ là một di chỉ khảo cổ ở thành phố này; ảnh chỉ minh họa cảnh quan núi đá vôi quanh Lạng Sơn, không phải hang Mai Pha hay hiện vật.Dominic Nelson (User:BigDom), CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Hang Mai Pha và lần công bố đầu tiên

Hang Mai Pha nằm trong một khối đá vôi đứng riêng, ở tây nam làng Mai Pha, cách thành phố Lạng Sơn khoảng 1,6 km về phía đông nam và nằm phía tây đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn. Theo H. Mansuy, hang được M. Rétif, một chủ đồn điền ở Lạng Sơn, đào rồi nộp hiện vật cho Sở Địa chất Đông Dương; trong lớp đất tơi, nhiều tro, lẫn mảnh đá vôi, có rất nhiều mảnh gốm[1]. Mansuy công bố các phát hiện này năm 1920[1][2].

Gốm trong mô tả của Mansuy

Mansuy nhận xét phần lớn gốm Mai Pha mang dấu đan lát, như được nặn trong khuôn giỏ, thành mỏng, đều và cân đối. Có bình hình cầu miệng thắt, bờ cao loe ra; bát không chân, đường kính khoảng 150 mm, sâu 52 mm, thành dày 5 mm; có núm nổi đục lỗ dọc để xỏ dây treo. Đặc biệt là những chiếc cốc nhỏ thành đục lỗ, khắc nét đôi cong tạo hình elip như chiếc lá, thường xếp nhóm bốn. Ông ngờ đó là đồ đốt hương vì mặt trong có lớp muội đen, và cho biết chưa thấy loại gốm đục lỗ tương tự ở nơi nào khác ở Viễn Đông. Đồ đá ông thu được chỉ có một chiếc rìu mài nhỏ lưỡi vát xiên, bằng phtanite[1].

Từ hang Mai Pha đến "văn hóa Mai Pha" (1996–2000)

Tháng 5/1996 các nhà khảo cổ khai quật lại Mai Pha[3]. Theo Báo Lạng Sơn, hố đào khoảng 80 m² thu 29.500 mảnh gốm, 123 công cụ đá (rìu, bôn, đục mài, vòng tay, khuyên tai), 23 đồ xương (đục vũm, dùi), bảy rìu bôn có vai, đồ trang sức làm từ vỏ trai và ốc biển mài thủng, cùng dấu tích mộ kè đá và mộ vò có xương răng bị đốt cháy[4]. Kết hợp điều tra trong tỉnh, các nhà khảo cổ xác lập văn hóa Mai Pha, thuộc hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí[3]; Ban Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn cho biết đến năm 1998 đã có 12 địa điểm quanh thành phố cùng tính chất và niên đại[2].

Nguyễn Cường, người có công tách văn hóa này, xếp 32 điểm hậu kỳ đá mới của Lạng Sơn vào một nhóm, trong đó 12 điểm thuộc Mai Pha; bốn di tích được xếp hạng quốc gia là Mai Pha, Phai Vệ, Phia Điểm, Lạng Nắc[3]. Chuyên khảo Văn hóa Mai Pha (2008) của ông cho rằng văn hóa này chỉ gặp ở Lạng Sơn và nối tiếp văn hóa Bắc Sơn[5].

Công cụ đá, xương và gốm theo các nhà nghiên cứu Việt Nam

Bộ công cụ tiêu biểu là tổ hợp rìu, bôn tứ giác mài nhẵn toàn thân, cỡ vừa và nhỏ, có nhiều nét gần công cụ cuối đá mới – sơ kỳ đồng thau ở trung du và đồng bằng Bắc Bộ; ngoài ra có rìu có vai, đục đá tứ giác, đục vũm và dùi xương mài bóng[3]. Cư dân còn dùng vỏ trai làm công cụ[2].

Mô tả gốm của Ban Quản lý Công viên địa chất khác với Mansuy: xương gốm mỏng, cứng, nung nhiệt cao, phần lớn tạo bằng bàn xoay, đa số trang trí văn thừng, một số khắc vạch và trổ lỗ, nhiều chiếc phủ màu đỏ thổ hoàng. Đồ đựng chủ yếu là nồi, bát và bát bồng cỡ nhỏ, không thấy vò, chậu, bình. Vết thừng dài, thẳng dọc trục; hoa văn "hoa thị" quanh chân bát bồng được cho là chưa gặp ở văn hóa nào khác ở Việt Nam[2]. Hai mô tả không trùng nhau, có thể vì khác bộ sưu tập (hang do Rétif đào năm 1920 so với khai quật 1996 và các điểm khác), nên bài không gộp làm một.

Cư trú, sinh kế và quan hệ

Cư dân Mai Pha sống trong các hang nhỏ phân tán ở rìa đông bắc khối đá vôi Bắc Sơn, gần thành phố Lạng Sơn ngày nay, nơi địa hình thấp hơn (khoảng 300–400 m), có thung lũng rộng và nhiều sông suối. Họ không còn tụ thành cụm lớn trong thung lũng khép kín như người Bắc Sơn. Nguồn này nêu dấu vết nuôi trâu, lợn, chó (ở Mai Pha, lợn nhà so với lợn rừng là 7/38 tiêu bản) và vết tích quả hạt, bào tử phấn hoa mà nguồn coi là dấu hiệu trồng trọt[2]; bài không đánh giá thêm.

Văn hóa Mai Pha được xem là nối tiếp Bắc Sơn, đồng thời có liên hệ với văn hóa Phùng Nguyên và văn hóa Hạ Long[2][4][5]. Báo Lạng Sơn còn nhắc những chiếc xẻng đá lớn có nguồn gốc Quảng Tây (Trung Quốc) tìm thấy ở các di tích hậu kỳ đá mới trong tỉnh, như dấu hiệu giao lưu giữa các nhóm cư dân[3].

Niên đại và những chỗ nguồn ghi khác nhau

Niên đại thường được nêu là khoảng 4.000–3.000 năm cách ngày nay[2][3]; một bài khác ghi khoảng 3.500 năm[4]. Các nguồn tôi đọc không đưa niên đại tuyệt đối (C14) cho Mai Pha. Năm phát hiện cũng lệch: Mansuy công bố năm 1920[1], còn Báo Lạng Sơn năm 2011 ghi di chỉ "được phát hiện năm 1945" và xếp hạng từ năm 1990[4]. Về vị trí văn hóa, Ban Quản lý Công viên địa chất xếp Phai Vệ và Phia Điềm vào giữa thời đá mới, sau Bắc Sơn và trước Mai Pha[2], trong khi Báo Lạng Sơn tính hai nơi này trong số di tích Mai Pha[3]. Bài ghi lại cả hai cách xếp.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Henri Mansuy, Contribution à l'étude de la préhistoire de l'Indochine: Gisements préhistoriques des environs de Lang-son et de Tuyên-quang, Tonkin, Bulletin du Service géologique de l'Indochine, tập VII, fasc. 2, Hà Nội – Hải Phòng: Imprimerie d'Extrême-Orient, 1920

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  2. [2]

    Nguyễn Minh Chuyển (biên tập), Chuyên đề: Giá trị địa chất, cảnh quan và đa dạng sinh học trong vùng Công viên địa chất Lạng Sơn, Ban Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn (Phòng Nghiệp vụ), tài liệu đăng trên cổng thông tin Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn tháng 6/2024, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Chu Quế Ngân, Di tích, di vật hậu kỳ đá mới ở Lạng Sơn, Báo và Phát thanh, Truyền hình Lạng Sơn, đăng 08/05/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  4. [4]

    Hoàng Huy, Di chỉ khảo cổ học Mai Pha đang bị lãng quên, Báo Lạng Sơn, đăng 09/11/2011, 2011

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    Trang Nhung, Mai Pha Culture (giới thiệu chuyên khảo Văn hóa Mai Pha của Nguyễn Cường, Nxb Văn hóa dân tộc, 2008), Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trang Ấn phẩm (bản tiếng Anh), đăng 11/03/2014, 2014

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót