Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Toàn quốcThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Hệ thống phân loại trống đồng của Franz Heger (1902) và cách các học giả Việt Nam chia nhóm trống Đông Sơn

Năm 1902 Franz Heger chia trống đồng Đông Nam Á và nam Trung Quốc thành bốn loại HI–HIV; loại I về sau gắn với trống Đông Sơn. Bài nêu đặc điểm từng loại, các bảng chia nhóm của Việt Nam, tranh luận với phía Trung Quốc và những chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Chiếc trống đồng thấp, mặt tròn nhô ra khỏi tang, giữa mặt có ngôi sao nhiều cánh và nhiều vành hoa văn đồng tâm, đặt trong tủ kính; bên cạnh có tấm nhãn của bảo tàng.
Trống đồng Long Đọi Sơn (Duy Tiên, Hà Nam) tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia; nhãn bảo tàng ghi loại IV theo Heger. Đây là ảnh minh họa một trống loại IV, không phải trống Đông Sơn loại I.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Từ bảng sáu loại của Meyer đến bốn loại của Heger

Năm 1902, Franz Heger, người phụ trách bộ phận nhân học – dân tộc học của Bảo tàng Cung đình Vienna, cho in ở Leipzig công trình Alte Metalltrommeln aus Südost-Asien (Trống kim loại cổ ở Đông Nam Á), gồm một tập văn bản và một tập 45 bảng ảnh[1]. Trước đó A. B. Meyer đã chia trống thành sáu loại. Heger không theo bảng ấy: ông cho rằng các loại của Meyer không ngang giá trị nhau, còn ba loại giữa chỉ khác nhau ở dáng và cách chia mặt tang nên đáng gộp làm một. Kết quả là bốn loại HI–HIV. Ông lưu ý mọi cách chia loại đều "ít nhiều nhân tạo", có thể tăng thêm khi có tư liệu mới, và thứ tự đánh số không phản ánh thứ tự phát sinh[1]. Bản văn tôi đọc đánh số 153 chiếc, 142 chiếc đủ tư liệu để so sánh chi tiết[1]; Wikipedia ghi 165 chiếc[6], số tôi không thấy trong phần đã đọc.

Chiếc trống đồng cao, thân eo, mặt trống có ngôi sao nhiều cánh và rất nhiều vành hoa văn mảnh; ở mép mặt thấy các tượng cóc nhỏ; ảnh chụp qua lớp kính tủ trưng bày.
Trống đồng Tân Độ (Hà Tây cũ) tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia; nhãn bảo tàng ghi loại III theo Heger. Ảnh chụp qua kính nên có phản chiếu.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Bốn loại theo mô tả của Heger

Loại I, mà Heger gọi là "loại gốc", có 35 chiếc trong danh sách của ông. Trống thường lớn hoặc rất lớn, sao giữa mặt phần nhiều 12 cánh, mép mặt có bốn tượng cóc nổi, mặt nhô ra khỏi tang. Tang chia ba đoạn rõ: trên phình, giữa lõm, dưới thẳng hoặc hơi lõm, thành nghiêng ra ngoài[1].

Loại II có 13 chiếc: sao thường 8 cánh, có 4 hoặc 6 cóc, hoa văn rất mảnh, cách điệu thành hình học[1]. Loại III, ông gọi là loại Karen hoặc Shan vì phần lớn thuộc người Karen ở Miến Điện: cỡ vừa, mặt nhô mạnh, cóc xếp chồng hai đến bốn con, có chim, cá, hoa thị; ông không thấy loại này ở Trung Quốc hay quần đảo Mã Lai[1]. Loại IV là nhóm đông nhất (62 chiếc): cỡ nhỏ, sao 12 cánh, hầu như không có cóc, tang hai đoạn, nhiều mô típ Trung Hoa như rồng, cá; ba chiếc có chữ Hán. Ông gọi đó là "loại Trung Hoa" nhưng nói rõ không có nghĩa chúng thuộc vòng văn hóa Trung Hoa chính thống[1]. Ngoài ra có ba dạng chuyển tiếp: I–IV (10 chiếc), I–II (3 chiếc), II–IV (1 chiếc)[1].

Mặt một chiếc trống đồng rộng, phẳng, nhìn nghiêng từ trên xuống, có nhiều vành hoa văn mảnh quanh một điểm giữa nhỏ; ở mép mặt có sáu tượng cóc nhỏ.
Trống đồng Lạng Sơn tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, mô tả trên Commons là loại II theo Heger (cao 35,5 cm, đường kính mặt 58,7 cm).VuThiAnh (Wikimedia Commons), phạm vi công cộng · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Loại I và cái tên "trống Đông Sơn"

Heger coi loại I là cổ nhất, các loại kia phát sinh khi trống đến nơi khác rồi địa phương hóa. Dựa vào hai trống từ Bắc Kỳ (Moulié và Gillet) mà ông cho là cổ nhất về hoa văn, ông đặt "quê hương" loại I ở vùng núi thượng du Bắc Kỳ giáp Quảng Tây và Vân Nam, và dẫn de Groot để nói loại trống này từ xưa quen thuộc với các nhóm người Mán ở nam Trung Quốc[1]. Lúc đó chưa có tên "Đông Sơn": địa điểm bên sông Mã chỉ được ghi nhận từ năm 1924[5], về sau loại I mới gắn với văn hóa này. Loại I của Heger rộng hơn "trống Đông Sơn" hiện nay, vì danh sách của ông gồm cả trống ở nam Trung Quốc và Indonesia[1].

Ở Việt Nam: giữ khung Heger, chia nhỏ loại I

Giới khảo cổ Việt Nam dùng khung Heger làm ngôn ngữ chung. Khi xếp 19 trống ở Bảo tàng Hà Giang, Phạm Minh Huyền đặt 10 chiếc vào loại I (cổ nhất ở Việt Nam, thuộc thời Đông Sơn), 1 chiếc loại II và 8 chiếc loại IV; loại I của bộ sưu tập ấy lại chia thành ba nhóm địa phương HIa, HIb, HIc, trong đó HIc muộn, nằm giữa loại I và loại IV[2].

Với toàn bộ trống Đông Sơn, các bảng chia nhóm lần lượt là[3]:

  • Nguyễn Văn Huyên và Hoàng Vinh (1975): dựa trên Heger, ba nhóm A, B, C, mỗi nhóm có tiểu nhóm.
  • Phạm Minh Huyền, Nguyễn Văn Huyên và Trịnh Sinh (1987, sách Trống Đông Sơn): năm nhóm A, B, C, D, Đ.
  • Phạm Huy Thông chủ biên (1990, Dong Son drums in Viet Nam): 115 trống, năm nhóm xếp từ sớm đến muộn, gồm 22, 52, 24, 4 và 13 trống.

Bảng 1987 vẫn được dùng: Phạm Đức Mạnh áp nó khi mô tả trống ở miền Nam (nhóm trống cao trung bình phần nhiều thuộc nhóm B và C) và gọi trống ở nghĩa địa Prohear (Campuchia) là nhóm "C2"[4].

Tranh luận với phía Trung Quốc và các hạn chế

Giới nghiên cứu Trung Quốc dùng hệ phân loại riêng gồm tám kiểu, như Vạn Gia Bá, Thạch Trại Sơn[6]. Từ khi phát hiện trống Vạn Gia Bá (Vân Nam, 1976) với hoa văn đơn giản, một số học giả Trung Quốc xem kiểu này là cổ nhất và đặt nghi vấn về khung Heger; phía Việt Nam xếp loại trống ấy, cũng gặp ở Việt Nam, vào giai đoạn muộn của loại I[6]. Vấn đề nguồn gốc chưa ngã ngũ; một bài trên tạp chí Sejarah (Đại học Malaya) nhận xét tranh luận còn kéo dài chừng nào còn nghiên cứu mới[5].

Cần dè dặt ở ba điểm. Thứ nhất, loại hình dựa trên dáng và hoa văn, nên chỉ là quy ước thuận tiện, đúng như Heger tự nhận[1]. Thứ hai, các bảng của Việt Nam không thống nhất về số nhóm (ba hoặc năm). Thứ ba, các nguồn thuật lại ý kiến của V. Goloubew không khớp nhau: bài Sejarah ghi ông cho trống loại I có nguồn gốc Trung Hoa, còn Phạm Đức Mạnh dẫn ông dự báo trống loại I dù thấy ở đâu cũng ra lò từ Thanh Hóa[4][5]. Bài chỉ nêu hai cách thuật lại.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Franz Heger, Alte Metalltrommeln aus Südost-Asien (bản số hóa; tập văn bản và tập bảng ảnh), Leipzig: Karl W. Hiersemann, 1902

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11

  2. [2]

    Phạm Minh Huyền, A typological study of bronze drums in the Ha Giang Museum, Indo-Pacific Prehistory Association Bulletin, số 25 (Taipei Papers, tập 3), tr. 129–131, 2005

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  3. [3]

    Vũ Kim Lộc, 'Đọc' những họa tiết, hình tượng trên trống đồng Đông Sơn, Báo Thanh Niên, đăng 12/12/2021, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Phạm Đức Mạnh, Dấu ấn Đông Sơn ở "Phương Nam" Việt Nam, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ, tập 17, số X4-2014, 2014

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Adnan Jusoh, Polemik kebudayaan Dongson di Asia Tenggara (Polemics in Dongson culture at Southeast Asia), Sejarah: Journal of History Department, University of Malaya, số 31(2), tr. 1–16, 2022

    ISBN/DOI: 10.22452/sejarah.vol31no2.1 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  6. [6]

    Bronze drum, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót