Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Khánh HòaĐắk LắkThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Văn hóa Xóm Cồn (Cam Ranh, Khánh Hòa): cư dân cồn cát ven vịnh, gốm tô màu và quan hệ với tiền Sa Huỳnh

Văn hóa Xóm Cồn, lấy tên từ di tích ở Cam Ranh (Khánh Hòa, phát hiện 1979), thuộc cuối đá mới – đầu kim khí ven biển Nam Trung Bộ. Bài nêu phân bố, rìu tứ giác, đồ vỏ nhuyễn thể, gốm tô màu vàng cam và đỏ nâu, hai giai đoạn, quan hệ với tiền Sa Huỳnh và những chỗ nguồn lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Rất nhiều thuyền đánh cá màu xanh và đỏ neo trên mặt nước phẳng trong vịnh; phía sau là các dãy đồi núi thấp phủ cây dưới bầu trời nhiều mây.
Thuyền đánh cá neo ở đảo Bình Ba, Cam Ranh (ảnh chụp tháng 8/2013). Theo Lâm Thị Mỹ Dung, ở Bình Ba đã tìm thấy răng người cổ thuộc không gian văn hóa Xóm Cồn; ảnh chỉ minh họa vùng biển hiện nay, không phải di vật.Violetbonmua, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Phát hiện và phân bố

Văn hóa Xóm Cồn lấy tên từ di tích Xóm Cồn ở thị trấn Ba Ngòi, huyện Cam Ranh (nay thuộc Khánh Hòa), được phát hiện năm 1979. Theo mục từ của Lâm Thị Mỹ Dung, đến năm 2023 văn hóa này đã hơn 40 năm được nghiên cứu, khoảng 15 di tích được khảo sát hoặc khai quật; phần lớn là nơi cư trú, một vài nơi vừa ở vừa chôn người chết[1]. Địa bàn lõi nằm ở Khánh Hòa; không gian văn hóa có thể mở ra phía bắc tới Phú Yên (nay thuộc Đắk Lắk), phía nam tới Ninh Thuận, Bình Thuận, nhưng ở hai vùng ngoài này bên cạnh yếu tố Xóm Cồn còn có yếu tố địa phương khác[1]. Nguyễn Khắc Sử kể thêm Cù Hin và các đảo Hòn Tre, Hòn Mun, Hòn Tằm[2].

Cồn cát ven vịnh và nghề biển

Cư dân chọn các cồn cát gần mép nước, nhất là ở vũng, vịnh kín; tầng văn hóa chứa nhiều vỏ nhuyễn thể biển, trong đó hai loài phổ biến là ốc tai tượng (Tridacna) và ốc mặt trăng (Turbo), ít gặp ở các di tích kim khí khác ở Việt Nam[1]. Ở Văn Tứ Đông, bên vịnh Cam Ranh (khai quật 2006), phần ăn thừa gồm vỏ sò, điệp, hà, ốc chất thành đống, tạo thành một cồn vỏ nhuyễn thể[2]. Vỏ nhuyễn thể và xương, sừng thú còn là nguyên liệu: người ta ghè, khoan tách lõi để làm vòng, khuyên tai, công cụ "vảy ốc" dùng nạo, cắt, chặt và hòn ghè; nhiều mũi dùi, mũi lao làm từ xương, sừng hươu, nai, tê giác[1].

Về sinh kế, xương răng thú cho thấy săn bắt động vật ăn cỏ; có xương bò nhà khiến một số nhà nghiên cứu cho rằng chủ nhân đã biết nông nghiệp và nuôi gia súc, nhưng chưa có dấu tích trồng trọt chắc chắn, nên nguồn nghiêng về lối sống khai thác tự nhiên (cá, nhuyễn thể, rừng ven biển)[1].

Rìu tứ giác và đồ đá

Cư dân lấy đá trầm tích biến chất và cuội sông, biển tại chỗ, dùng ghè, đẽo, mài, cưa, khoan. Công cụ chủ yếu là rìu tứ giác thon dài, đốc hẹp, gần với rìu bôn tứ giác văn hóa Đồng Nai; rìu bôn có vai vắng hẳn; dạng có vai chỉ dùng cho cuốc, mai lớn và mới có hai tiêu bản do H. Mansuy công bố. Họ còn giữ công cụ ghè đẽo kiểu Hòa Bình và rìu hình thang đốc nhỏ; đồ trang sức đá ít, chủ yếu mảnh vòng tay[1]. Chưa thấy đồ đồng, chỉ có một khuôn đúc ở Bích Đầm[1].

Gốm vẽ màu và các nhóm đồ đựng

Gốm đơn điệu về loại hình nhưng nhiều kiểu dáng, gồm hai nhóm: đồ đựng, đun nấu miệng loe, thân hình cầu không chân đế, và đồ có chân đế dạng bát bồng hay cốc chân cao[1]. Hoa văn phổ biến là văn chải và in chấm; văn thừng hiếm. Gốm vẽ và bôi màu tuy ít nhưng độc đáo, hai màu nổi bật là vàng da cam và đỏ nâu, khác gốm tô màu của văn hóa Bàu Tró, tiền Sa Huỳnh và Sa Huỳnh. Một số nhà nghiên cứu thấy nét chung với gốm màu Bản Chiềng (Thái Lan); gốm còn được bôi nhựa cây, gần gũi gốm tiền sử Nam Bộ và hải đảo.

Hai giai đoạn và quan hệ với tiền Sa Huỳnh

Theo Lâm Thị Mỹ Dung, nghiên cứu mới ở Văn Tứ Đông, Vĩnh Yên, Hòa Diêm cho thấy Xóm Cồn có hai giai đoạn: lớp sớm cách nay trên khoảng 3.000 năm, lớp muộn đã vào sơ kỳ Sắt, thuộc loại hình Sa Huỳnh phía nam từ khoảng 2.500 đến 2.000 năm. Ở Vĩnh Yên có huyệt đất chôn nằm thẳng hoặc nằm co và mộ nồi vò; di cốt Hòa Diêm cho thấy sự pha trộn các nhóm người, với mộ chum về sau có gốm theo truyền thống Kalanay (Philippines)[1]. Cổng du lịch số Khánh Hòa mô tả Hòa Diêm là cồn cát cao khoảng 4 m, dày vỏ nhuyễn thể, khu mộ chum nằm ngay trong khu cư trú, đồ chôn có gốm, đồ sắt, đá mã não, hạt thủy tinh[4]. Phạm Thị Ninh thấy đồ vỏ ốc Tridacna và Turbo ở Xóm Ốc (Lý Sơn) giống đồ vỏ ở Xóm Cồn, và cả hai nơi đều có khuyên tai thủy tinh xanh ba mấu[3].

Theo các nhà nghiên cứu mà Lâm Thị Mỹ Dung dẫn, Xóm Cồn nằm ngoài hệ thống tiền Sa Huỳnh – Sa Huỳnh, thuộc đầu thời kim khí, là một nguồn hình thành văn hóa Sa Huỳnh, nhất là loại hình phía nam. Ở các nơi ven biển lân cận vẫn nhận ra yếu tố tiền Sa Huỳnh, Long Thạnh, Bình Châu, nhưng niên đại chưa đủ chứng cứ[1].

Niên đại và những chỗ nguồn lệch nhau

Mục từ của Lâm Thị Mỹ Dung ghi văn hóa tồn tại 3.500–3.000 "năm trước Công nguyên", dựa trên hai mẫu vỏ nhuyễn thể ở Xóm Cồn và Bích Đầm (4.140 ± 80 và 2.935 ± 65); nhóm tác giả chuyên khảo cho rằng niên đại thật chỉ khoảng 3.000, tương đương Phùng Nguyên muộn và Đồng Đậu sớm[1]. Nguyễn Khắc Sử nêu khung 4.000–3.000 năm cách ngày nay[2]. Chữ "trước Công nguyên" trong mục từ nhiều khả năng là cách ghi nhầm năm cách ngày nay, vì hai mẫu khớp với khung của Nguyễn Khắc Sử; người đọc nên kiểm lại. Cách xếp thời kỳ cũng khác: Lâm Thị Mỹ Dung gọi là sơ kỳ kim khí, Nguyễn Khắc Sử xếp vào nhóm cuối đá mới – sơ kỳ đồng thau[1][2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lâm Thị Mỹ Dung, Văn hóa Xóm Cồn (mục từ), Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cổng thông tin (tệp 301, mục từ khảo cổ học; không ghi tên bộ sách)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

  2. [2]

    Nguyễn Khắc Sử, Vietnam's Middle and Late Neolithic marine cultures, VMOST Journal of Social Sciences and Humanities, tập 64, số 1, tr. 112–128, 2022

    ISBN/DOI: 10.31276/VMOSTJOSSH.64(1).112-128 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  3. [3]

    Phạm Thị Ninh, A report on recent excavations on Ly Son Island (central Vietnam), Indo-Pacific Prehistory Association Bulletin, số 25 (Taipei Papers, tập 3), tr. 133–137, 2005

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Hoa Diem archaeological site, Nền tảng du lịch số Khánh Hòa (dulichso.khanhhoa.gov.vn)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót