Văn hóa Bắc Sơn (Lạng Sơn) và rìu mài lưỡi
Văn hóa Bắc Sơn ở các hang núi đá vôi Lạng Sơn và vùng lân cận nổi tiếng với rìu mài lưỡi và "dấu Bắc Sơn". Bài nêu phát hiện thời Pháp, phân bố, các mốc niên đại lệch nhau và tranh luận về quan hệ với văn hóa Hòa Bình.
Có nguồn · 5

Phát hiện thời thuộc Pháp
Văn hóa Bắc Sơn lấy tên từ vùng núi đá vôi hình cánh cung Bắc Sơn, trải qua Lạng Sơn và huyện Võ Nhai (Thái Nguyên)[1]. Theo Nguyễn Khắc Sử, những hiện vật Bắc Sơn đầu tiên do H. Mansuy và M. Colani phát hiện trong khoảng 1924–1926[2]. Nguyễn Việt viết rằng Colani đã có mấy năm làm trợ lý cho Mansuy trong các cuộc điều tra hang động ở sơn khối Bắc Sơn, trước khi nhận nhiệm vụ độc lập từ năm 1927[5]. Năm 1924, ở hang Làng Cườm, hai nhà khảo cổ lấy lên 80–100 mảnh xương người ở độ sâu 0,64–2 m, được coi là nơi chôn tập thể; Mansuy cũng ghi nhận xương lợn, trâu, hươu, tê giác, voi trong các hang[1]. Trước năm 1930, giới học giả Pháp xếp văn hóa này vào giai đoạn chuyển tiếp từ đá cũ sang đá mới hoặc sơ kỳ đá mới[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia hiện giữ 1.397 hiện vật do người Pháp thu ở 32 địa điểm, gồm 402 công cụ ghè đẽo, 355 rìu tay hai mặt, 121 công cụ chặt cuội, 448 "dấu Bắc Sơn" và 72 mảnh tước[1].
Rìu mài lưỡi và "dấu Bắc Sơn"
Hai loại hiện vật được coi là đặc trưng nhất. Một là rìu mài lưỡi, thường làm từ cuội dày, gần hình trụ, mặt cắt bầu dục, vỏ cuội tự nhiên bị bóc gần hết và lưỡi có vết mài; chúng đồng đều hơn rìu mài lưỡi của văn hóa Hòa Bình[2]. Hai là "dấu Bắc Sơn": những viên cuội nhỏ, thuôn dài, có hai rãnh song song, công dụng chưa rõ[2]. Tài liệu giới thiệu của tỉnh Lạng Sơn cũng liệt kê rìu mài lưỡi (rìu Bắc Sơn), "dấu Bắc Sơn" và công cụ ghè đẽo định hình trong di vật sơ kỳ đá mới của vùng[3]. Trình Năng Chung dùng thuật ngữ tiếng Anh "Bacsonian sharpening tables" cho loại cuội này và đặt "Bắc Sơn traces" trong ngoặc, nên cách dịch chưa thống nhất[1].
Mài đá không phải kỹ thuật chủ đạo. Trong ba sưu tập khai quật sau năm 2000, rìu mài lưỡi chiếm 0,48% công cụ ở hang Ngườm Vài và 0,99% ở hang Ốc, còn hang Pắc Tà không có chiếc nào; "dấu Bắc Sơn" khoảng 4,6–4,7% ở hai hang đầu và 0,93% ở Pắc Tà[1]. Phần lớn công cụ vẫn là cuội ghè và mảnh tước lớn; các công cụ kiểu Hòa Bình – Bắc Sơn trông giống sumatralith nhưng không phải loại chính[1].
Phân bố và niên đại
Trước năm 2000 đã biết 51 địa điểm; từ năm 2000 thêm 23 địa điểm, nâng tổng số lên 74, ở Lạng Sơn, Võ Nhai, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hà Giang và Tuyên Quang. Tất cả đều là hang động, không có điểm ngoài trời[1].
Khung niên đại cũng chưa thống nhất. Hà Văn Tấn (1998), theo trích dẫn của Trình Năng Chung, xác định 11.000–7.000 năm trước, tức sơ kỳ đá mới, và đây từng là quan điểm chính thức[1]; Sử cũng ghi khoảng 11.000–7.000 năm, gần 60 địa điểm[2]; tài liệu của tỉnh Lạng Sơn ghi 11.000–6.000 năm[3]. Dựa trên 30 mẫu C14 ở 14 địa điểm đã khai quật, Trình Năng Chung đề nghị 12.000–5.000 năm trước: giai đoạn sớm 12.000–7.000 (lớp dưới hang Dơi, Lạng Nắc, Thẩm, Ngườm Cắng, Kim Sơn, Thần, Thủng), giai đoạn muộn 7.000–6.000 (Ngườm Vài, Pắc Tà, Ốc). Hang Nà Mò (Bắc Kạn) có ba mẫu 4.770 ± 220, 4.930 ± 225 và 5.650 ± 170 năm, nên theo ông văn hóa này kéo sang giữa đá mới; mẫu cổ nhất, hang Kim Sơn, là 11.380 ± 275 năm. Ông nhận xét địa điểm càng xa lõi Lạng Sơn càng muộn[1].
Đời sống
Tầng văn hóa thường mỏng, khoảng 0,5–0,6 m; dày nhất ở Ngườm Vài là 1,8 m, còn Làng Cườm trong tư liệu thời Pháp là 3–4 m. Tầng chứa tro, xương thú, vỏ ốc suối là chính[1]. Ở hang Nà Mò có ba vết bếp, trong đó một bếp 70 × 80 cm có bốn phiến đá phẳng đặt quanh, có thể là chỗ ngồi[1]. Hang Pắc Tà cho răng của 23 loài thú, từ tê giác, hươu đến nhím, linh trưởng; chưa thấy xương vật nuôi[1]. Gốm thô xuất hiện ở Nà Mò[1], và Piper cùng cộng sự mô tả đồ đá Bắc Sơn chủ yếu là rìu ghè, mài lưỡi, đi cùng gốm[4].
Mộ táng hiếm. Ở Nà Mò, mộ không có ranh giới, phủ đá, thiếu sọ và răng; tác giả cho rằng việc thiếu sọ và răng có thể liên quan tục săn đầu, một suy đoán. Hang Dơi (Lạng Sơn) có sáu mộ trong đợt khai quật 1984–1985; ở hai mộ được mô tả kỹ, người chết nằm nghiêng, chân co, đầu hướng đông nam, chôn kèm công cụ đá[1].
Quan hệ với văn hóa Hòa Bình
Colani gộp Bắc Sơn vào giai đoạn III của Hòa Bình[2], và nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam sau đó coi Bắc Sơn là biến thể địa phương của Hòa Bình[1]. Sử mô tả hai văn hóa tồn tại song song, độc lập, khoảng 11.000–7.000 năm trước, vùng Bắc Sơn hẹp hơn, cùng được gọi chung là "Hòa Bình – Bắc Sơn" của sơ kỳ đá mới[2]. Piper và cộng sự nêu điểm khác: đồ đá Hòa Bình chỉ ghè, hiếm mài, còn đồ Bắc Sơn chủ yếu có rìu ghè sửa và rìu mài lưỡi, kèm gốm[4].
Trình Năng Chung đi xa hơn: văn hóa Bắc Sơn có nguồn gốc riêng, có thể từ kỹ nghệ Ngườm (lớp trên cùng ở Ngườm khoảng 17.000 năm), và cư dân Bắc Sơn đã ở vùng đông bắc trước khi người Hòa Bình tới khoảng 10.000 năm trước; ông tự gọi đây mới là giả thuyết cần thêm niên đại tuyệt đối[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Góc nhìn Văn hóa Lạng Sơn trong Hội nhập và Phát triển (tài liệu giới thiệu song ngữ Việt – Pháp), Tỉnh Lạng Sơn (songv.langson.gov.vn), tệp tải lên ngày 23/10/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022
ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Nguyễn Việt, Tiến tới 90 năm vinh danh toàn cầu Văn hóa Hòa Bình, Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), đăng ngày 10/12/2021, 2021
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót