Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Mộ thuyền Châu Can (Phú Xuyên, Hà Nội): quan tài thân cây khoét rỗng của cư dân Đông Sơn ở vùng đất thấp

Khu mộ thuyền Châu Can (Phú Xuyên, Hà Nội) khai quật năm 1974 có các quan tài làm từ thân cây khoét rỗng dài 1,85–2,32 m, đồ tùy táng gồm gốm, gỗ, tre và ít đồng. Bài nêu cấu tạo, đồ chôn theo, so sánh với Việt Khê, niên đại và những chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Quan tài gỗ dài, lòng khoét như chiếc máng, bên trong xếp nhiều giáo và lao dài, dao găm, rìu, bình, thố và các vật dẹt bằng đồng hoặc đá, đặt trong khung trưng bày.
Quan tài thân cây khoét rỗng cùng đồ tùy táng Đông Sơn tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia (ảnh chụp ngày 28/11/2012). Commons xếp ảnh vào mục mộ thuyền Việt Khê nên đây chỉ là ảnh minh họa kiểu quan tài, không phải hiện vật Châu Can.Gary Todd, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Vị trí và phát hiện

Châu Can nằm ở huyện Phú Xuyên, trước thuộc tỉnh Hà Tây, nay thuộc Hà Nội[1][2]. Theo bài đăng lại trên trang của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khu mộ nằm trên thửa ruộng Ao Hồn, trong lòng một con mương dẫn nước từ sông Nhuệ ra phía quốc lộ 1[2]. Khu mộ được khai quật năm 1974[4]; bảng thống kê của Bùi Văn Liêm ghi thêm một đợt năm 2000 và tổng cộng 10 quan tài[1]. Sách của Charles Higham, qua Wikipedia, ghi tám quan tài, trong đó ba chiếc không đầy đủ và hai chiếc ở tình trạng xấu[4]. Bài đăng lại ghi đây là lần đầu khảo cổ học gặp một khu mộ thuyền với số lượng đáng kể, gồm tám ngôi còn khá nguyên vẹn[2].

Quan tài thân cây khoét rỗng

Các quan tài dài từ 1,85 đến 2,32 m, đường kính chừng 0,5 m. Thân cây gỗ được bổ dọc: nửa dày làm thân, nửa mỏng làm nắp; bên ngoài chỉ đẽo sơ, bên trong khoét thành lòng máng, hai đầu chừa lại làm vách. Nắp và thân khít nhau nhờ bốn chốt hoặc bốn nút buộc xuyên qua lỗ ở mép, có chêm nêm gỗ cho nút buộc căng; ở một số mộ còn thấy dây song vót mỏng buộc ngang[2]. Người chết nằm ngửa, chân tay duỗi thẳng, được bọc vải mỏng hoặc lá chẻ đan lại[2]. Các quan tài xếp thành hàng, đầu quay về hướng nam hoặc đông nam[4].

Bùi Văn Liêm xếp mộ thuyền Đông Sơn thành hai kiểu: quan tài mặt cắt tròn (kiểu 1) và sáu cạnh (kiểu 2). Phần lớn nằm trong huyệt chữ nhật hơi rộng hơn quan tài, đáy đôi khi lót tre hoặc gỗ; đồ chôn đặt gần đầu, thân và chân người chết[1].

Đồ tùy táng

Bảo tàng nêu đồ đồng gồm rìu xéo, giáo, lao và gương đồng, cùng đồ tre, gỗ, gốm và cả vật làm từ vỏ quả bầu. Lần đầu có chiếc lao còn nguyên cán tre và những rìu xéo lắp cán gỗ; một đầu cán rìu được đẽo theo dáng đầu chim như trên trống đồng Đông Sơn[2]. Mô tả từng mộ trong sách của Higham (qua Wikipedia): mộ số 3, người được cho là nữ, có mũi giáo đặt ở phần trên cánh tay phải, một rìu đồng lắp cán nằm cạnh chân phải, một dụng cụ gỗ cạnh đầu và tàn tích vải trên thân; các mộ số 4, 6 và 7 có muôi gỗ hoặc muôi bầu, khay, nồi gốm tròn đặt ở gần cổ chân hoặc cuối chân; mộ số 8 có mảnh khay gỗ và một vật gỗ hai mảnh, thi hài phủ một lớp vải[4].

So với mộ thuyền Việt Khê

Châu Can ít đồ chôn hơn Việt Khê nhưng lại có nhiều đồ gỗ khác thường. Theo Higham, không thấy chuông, trống hay bình đồng còn nguyên; đồ gốm ít trang trí và đều hơn, gần dáng tròn; quan tài nhỏ hơn. Một số học giả suy đoán cư dân Châu Can có ít thợ luyện kim hơn cư dân Việt Khê, và hướng quan tài cũng khác Việt Khê[4]. Việt Khê thì có tới 107 hiện vật, gồm trống đồng và thạp đồng, và được coi là mộ của người giàu nhất khu[3]. Nếu suy đoán trên đúng, hai khu mộ phản ánh mức giàu có và nghề thủ công khác nhau trong cùng một truyền thống chôn cất.

Niên đại

Bùi Văn Liêm thống kê 12 niên đại phóng xạ chưa hiệu chỉnh cho mộ thuyền ở Việt Nam; Châu Can có hai: 2326 ± 100 năm cách ngày nay (Bln-1438) và 1015 ± 45 năm (Bln-1718). Ông kết luận mộ thuyền thuộc văn hóa Đông Sơn, khoảng 500 TCN – 300 SCN[1]. Bảo tàng ghi mộ Châu Can có niên đại khoảng cuối thế kỷ III đến đầu thế kỷ II TCN[2]; Wikipedia, theo Higham, ghi khoảng giữa 530 và 197 TCN[4]. Mẫu 1015 ± 45 lệch hẳn khỏi các mốc còn lại và bài của Bùi Văn Liêm không bàn riêng về nó.

Ý nghĩa và những chỗ cần dè dặt

Bùi Văn Liêm nhận xét các khu mộ thuyền đều gần nước; Châu Can nằm trong vùng đầm lầy thấp, ngập vào mùa mưa. Ông thấy mộ thuyền gắn với sự xuất hiện của đồ sắt, vì công cụ sắt giúp khai phá đất sét nặng nhưng màu mỡ ở châu thổ; người Mường, Tày và một số dân tộc khác nay vẫn dùng quan tài hình thuyền[1]. Tác giả bài của bảo tàng cho rằng phát hiện cho thấy người Việt cổ trước biến đổi môi trường đã chuyển từ trung du xuống vùng thấp gần sông hồ của đồng bằng Bắc Bộ[2]; đây là nhận định của tác giả chứ không phải kết luận đã kiểm chứng.

Một số điểm nguồn ghi không khớp: số quan tài (8 hay 10), niên đại, và nhận xét về đồ đồng (bảo tàng nêu rìu, giáo, lao, gương đồng; Higham nói không có đồ đồng lớn còn nguyên, hai ý không nhất thiết mâu thuẫn). Các nguồn tôi đọc không nhắc đồ sơn ở Châu Can.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Bùi Văn Liêm, A study of boat-shaped coffins from Dongson sites in Vietnam, Indo-Pacific Prehistory Association Bulletin, số 25 (Taipei Papers, tập 3), tr. 117–119, 2005

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Chí Thành, Mộ cổ Châu Can - một di chỉ khảo cổ độc đáo (bài của Chí Thành, Hànộimới, đăng lại), Bảo tàng Lịch sử quốc gia (đăng lại từ báo Hànộimới), 07/01/2009, 2009

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Văn hóa Đông Sơn: Mộ thuyền chở tâm thức Việt, Báo Thanh Niên, đăng lại trên scov.gov.vn (Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài); trả lời phỏng vấn của PGS-TS Bùi Văn Liêm

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Châu Can, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation); dẫn Charles Higham, The Bronze Age of Southeast Asia (Cambridge University Press, 1996)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót