Văn hóa Sơn Vi: cư dân đá cũ muộn ở trung du Bắc Bộ
Văn hóa Sơn Vi, đặt tên theo xã Sơn Vi (Lâm Thao, Phú Thọ), là văn hóa hậu kỳ đá cũ với công cụ cuội ghè một mặt. Bài nêu phát hiện năm 1968, phân bố, đời sống, các số liệu và niên đại lệch nhau, cùng tranh luận về tên gọi.
Có nguồn · 6

Tên gọi và phát hiện
Văn hóa Sơn Vi là văn hóa khảo cổ hậu kỳ đá cũ ở Việt Nam, đặt theo địa điểm Sơn Vi, xã Sơn Vi, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Những di tích đầu tiên do cán bộ giảng dạy và sinh viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội phát hiện năm 1968[1]. Báo Nhân Dân năm 2008 cho biết di tích Sơn Vi gồm hai điểm là Gò Vườn Sậu và Rừng Sóc Lọi, phát hiện năm 1968, khai quật năm 1969; đó là cuộc khai quật văn hóa Sơn Vi đầu tiên và duy nhất ở Phú Thọ tính đến lúc ấy, thu hơn 1.000 hiện vật, chủ yếu là công cụ cuội. Bài báo cho rằng bộ sưu tập này khẳng định thêm Sơn Vi khác với văn hóa Hòa Bình và có trước Hòa Bình[2].
Phân bố
Trình Năng Chung ghi nhận hơn 250 di tích Sơn Vi ở Việt Nam, gần 70% ở Phú Thọ và Yên Bái, vùng trung du nơi sông Đà, sông Lô gặp sông Hồng; số còn lại rải ở Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Giang, Nghệ An, Thanh Hóa và Quảng Trị[1]. Phần lớn là di tích ngoài trời trên thềm sông, hầu như không còn tầng văn hóa; di tích hang động và mái đá ít hơn, thường gặp nơi văn hóa Hòa Bình tập trung ở Hòa Bình và Thanh Hóa[1]. Số liệu các nguồn khác nhau: Nhân Dân nêu 104 địa điểm riêng ở Phú Thọ[2], còn Báo Pháp luật năm 2018 viết "hơn 140 địa điểm" trên cả nước[6].
Công cụ cuội ghè một mặt
Công cụ làm chủ yếu từ cuội sông suối tại chỗ. Kỹ thuật chủ đạo là ghè đẽo, ít tu chỉnh, chưa có mài; thường ghè một mặt, một hướng ở rìa dọc hoặc rìa ngang, giữ lại tối đa vỏ cuội, còn kỹ thuật làm công cụ từ mảnh tước chưa phát triển[1]. Loại hình gồm chopper rìa ngang (thân dài hoặc "núm cuội"), rìa dọc (lưỡi dài "múi cam", lưỡi ngắn "phần tư cuội"), rìa xiên, hai rìa, nhiều rìa, mũi nhọn thô, công cụ ghè hai mặt và ghè hết một mặt[1]. Nhân Dân kể thêm các dạng bán nguyệt, rẻ quạt và chày nghiền[2].
Chung chia Sơn Vi thành hai giai đoạn. Giai đoạn sớm có công cụ cuội lớn, ghè khá thô, tiêu biểu ở Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai, Hà Nội, Bắc Giang và Làng Vạc (Nghệ An); giai đoạn muộn có công cụ cuội nhỏ hơn, nhiều vết ghè hơn, và bắt đầu xuất hiện công cụ kiểu Hòa Bình như rìu ngắn hoặc dạng gần bầu dục[1].
Đời sống và táng tục
Cư dân sống bằng săn bắt và hái lượm, chưa biết chăn nuôi, trồng trọt. Theo Chung, họ săn đười ươi, gấu tre, khỉ, nhím, nai, hoẵng, bò rừng, trâu rừng, lợn rừng, tê giác, voi; đồng thời thu lượm rau quả, mật ong, măng, nấm, ốc, hến, trai và cá. Theo ông, đười ươi, gấu tre và lợn lùn dường như không còn tồn tại đến ngày nay và hiếm gặp ở văn hóa Hòa Bình[1].
Ở Con Moong, Mái đá Nước và Mái đá Điều, người chết được chôn ngay nơi cư trú, không có ranh giới mộ; thi thể đặt thẳng hoặc nằm co bó gối, chèn đá hộc, rải than củi hoặc vỏ ốc, rắc thổ hoàng, có khi kèm công cụ đá hoặc đồ trang sức vỏ ốc biển. Về nhân chủng, cư dân Con Moong được xếp dạng hỗn chủng Australo – Negroid, còn Mái đá Nước và Mái đá Điều thuộc chủng Australoid, chưa có yếu tố Mongoloid[1].
Niên đại và tranh luận
Chung ghi Sơn Vi khoảng 30.000 đến 11.000–12.000 năm trước và nhấn mạnh khung này vẫn đang được thảo luận; mốc mở đầu dựa vào Con Moong, hang Thẩm Khương, mái đá Ngườm, mái đá Điều, mốc kết thúc dựa vào C14 ở hang Pông I và Con Moong[1]. Sử cũng dùng 30.000–11.000 năm, đặt Sơn Vi bên cạnh kỹ nghệ mảnh tước Ngườm (40.000–23.000 năm) và cho rằng Sơn Vi cùng Hòa Bình tồn tại song song khoảng 20.000–11.000 năm trước[3]. Nhân Dân nêu khoảng 10.000–30.000 năm[2]. Một bài của Báo Pháp luật ghi cả "20.000–12.000 TCN" lẫn "10.000–23.000 năm", cho thấy văn bản phổ thông chưa thống nhất mốc và cách ghi[6].
Tên gọi cũng bị phản biện. Forestier và cộng sự cho rằng các "văn hóa" đồ đá ở Đông Nam Á như Anyathian, Lannathian, Ngườm, Sơn Vi không có giá trị phân tích hay cơ sở loại hình – kỹ thuật vững, nên dần bị bỏ, chỉ còn Hòa Bình được giữ lại[4]. Giới khảo cổ Việt Nam vẫn dùng khái niệm Sơn Vi, như các tài liệu trên cho thấy.
Một tranh luận mới hơn liên quan đến Làng Vạc (Nghĩa Đàn, Nghệ An). Di chỉ này được xác định thuộc Sơn Vi sau đợt khảo sát năm 1990, với 315 hiện vật, những chiếc còn nguyên vị trí nằm trong một lớp duy nhất. Năm 2026, Kandyba nhận xét nguyên liệu (thạch anh, quarzit) khác thường với Sơn Vi, thiếu các loại hình điển hình, không có xương động vật, lại có tektit, nên gợi ý di chỉ có thể sớm hơn nhiều, vào khoảng 0,8 triệu năm trước và gần với kỹ nghệ An Khê; chính các tác giả đào cũng từng băn khoăn về "nghịch lý tuổi" của tektit[5]. Đây là ý kiến của một nhóm tác giả, chưa thấy trong các nguồn đã đọc phản hồi nào từ các nhà nghiên cứu Việt Nam.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Hồng Nghĩa, Di tích khảo cổ Sơn Vi và Gò Mun ở Phú Thọ được xếp hạng quốc gia, Báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn), đăng ngày 25/4/2008, 2008
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Nguyễn Khắc Sử, Hoa Binh Culture in Vietnam after Nearly A Century since Its Discovery, Vietnam Social Sciences, số 2 (202), 2021 (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), 2021
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Hubert Forestier, Valéry Zeitoun, Chinnawut Winayalai, Christophe Métais, The open-air site of Huai Hin (Northwestern Thailand): Chronological perspectives for the Hoabinhian, Comptes Rendus Palevol 12: 45–55 (Académie des sciences, Elsevier Masson), 2013
ISBN/DOI: 10.1016/j.crpv.2012.09.003 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Alexander V. Kandyba, Ранний палеолит Вьетнама: проблема интерпретации археологического материала (Early Palaeolithic in Vietnam: the problem of interpretation of archaeological material), Теория и практика археологических исследований (Theory and Practice of Archaeological Research) 38 (1): 208–221, 2026
ISBN/DOI: 10.14258/tpai(2026)38(1).-11 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Hải Lăng, Phát hiện dấu tích người Việt cổ ở thung lũng Thần Sa, Báo Pháp luật Việt Nam điện tử (baophapluat.vn), đăng ngày 26/8/2018, 2018
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót