Văn hóa Hòa Bình: từ các cuộc điều tra của Madeleine Colani (1926–1930) đến hệ thống di tích hang động
Văn hóa Hòa Bình là nền văn hóa săn bắt – hái lượm cuối Pleistocen đến đầu Holocen, đặt tên theo các cuộc điều tra hang động của Madeleine Colani. Bài nêu công cụ cuội ghè, phân bố, táng tục, các mốc niên đại lệch nhau và di tích ở Hòa Bình cũ.
Có nguồn · 6

Tên gọi và những cuộc điều tra của Colani
Văn hóa Hòa Bình là tên một nền văn hóa săn bắt – hái lượm thời tiền sử, đặt theo tỉnh Hòa Bình (cũ), nơi nhà khảo cổ người Pháp Madeleine Colani tìm thấy các bộ công cụ đá có nét chung. Theo Nguyễn Khắc Sử, khái niệm này hình thành từ các chuyến điều tra hang động của bà ở Hòa Bình và các tỉnh lân cận từ năm 1926 đến năm 1930; Hội nghị các nhà tiền sử học Viễn Đông họp ở Hà Nội tháng 1/1932 thông qua nghị quyết xác định nền văn hóa này, nhưng loại phần thuộc thời đại đá cũ ra ngoài[1]. Nguyễn Việt nêu mốc 1927 cho nhiệm vụ độc lập của Colani, sau mấy năm bà làm trợ lý cho nhà địa chất Mansuy, và kể tên các nơi bà tìm thấy như hang Ốc (Lương Sơn), hang Chiềng Khến (Tân Lạc), mái đá Làng Vành (Lạc Sơn), hang Sào Báy (Kim Bôi)[2]. Forestier và cộng sự cho biết định nghĩa gốc dựa trên một sưu tập lớn công cụ đá từ gần sáu mươi hang chỉ ở miền bắc Việt Nam, công bố năm 1927 và 1929[4]. Colani chia văn hóa này thành ba giai đoạn: Hòa Bình I (đá cũ), II (đá giữa) và III (đá mới, còn gọi là Bắc Sơn)[1].

Công cụ cuội ghè đẽo
Dấu hiệu quen thuộc nhất là công cụ làm từ cuội suối, ghè một mặt, giữ nguyên mặt cuội nhẵn tự nhiên và chỉ tạo lưỡi sắc ở một bên; kỹ thuật này cho ra công cụ chặt, rìu ngắn và loại công cụ cuội gọi là sumatralith. Cư dân cũng biết ghè hai mặt để làm rìu hình quả hạnh, rìu bầu dục, còn mảnh tước ít khi được tu chỉnh[1]. Các nhà khảo cổ Việt Nam thập niên 1960 xếp công cụ vào tám loại cơ bản, kèm chày, bàn nghiền, đồ xương và sừng[1]. Rìu mài lưỡi đã xuất hiện từ khoảng 20.000 năm trước nhưng còn ít và làm từ cuội hình dạng không đều, khác với rìu mài lưỡi của văn hóa Bắc Sơn[1].
Forestier và cộng sự cho biết tên gọi từng chỉ cả một thời kỳ lẫn một thực thể văn hóa, nay nên coi là một "tổ hợp kỹ thuật – chức năng", và vẫn chưa được định nghĩa rõ[4]. Hội nghị ở Hà Nội năm 1992 chỉ nhất trí dùng chung "khái niệm Hòa Bình", cho nó bắt đầu từ cuối Pleistocen và kết thúc ở đầu Holocen, còn các thuật ngữ khác thì chưa thống nhất[1].
Phân bố và niên đại
Đến năm 2020, Việt Nam có ít nhất 145 địa điểm Hòa Bình; chỉ hai điểm ngoài trời (Sập Việt ở Sơn La, Mậu A ở Yên Bái), phần còn lại là hang và mái đá núi đá vôi. Hòa Bình và Thanh Hóa chiếm 106 điểm, xếp thành cụm năm đến mười hang dọc các thung lũng liền kề[1]. Masojć và cộng sự coi thung lũng Mường Vang, với Làng Vành, Hang Muối, Xóm Trại, là "quê hương" của hiện tượng này[3].
Các nguồn không thống nhất về tuổi. Sử xác định khung khoảng 20.000–7.000 năm trước, chia ba giai đoạn: tiền Hòa Bình (20.000–11.000), Hòa Bình điển hình (11.000–9.000) và Hòa Bình phát triển (9.000–7.000)[1]. Nguyễn Việt cho rằng các mẫu ở Làng Vành, Xóm Trại gần 20.000 năm, còn hang Thẩm Khương (Sơn La) cho phép đẩy lối sống Hòa Bình lên trên 30.000 năm[2]. Masojć và cộng sự ghi mốc sớm nhất ở tỉnh Hòa Bình là hang Chổ, khoảng 19.500 năm, thung lũng Mường Vang 18.500–16.000 năm; hang Thẩm Khương, được họ xếp ở Lai Châu, đến 33.000 năm[3]. Riêng hang Chổ, Sử ghi tầng dày 3 m có tuổi từ 22.000 năm[1], còn Việt Nam News dùng khung 17.000–8.000 năm cho cả văn hóa[6].
Đời sống và táng tục
Cư dân săn thú nhỏ và vừa, thu lượm ốc núi, ốc suối; vỏ ốc tích thành tầng dày 3–5 m ở Xóm Trại, Làng Vành, hang Chổ[1]. Theo Nguyễn Việt, mỗi nhóm chừng 10–30 người, di động trong vùng kiếm ăn vài chục kilômét vuông; người chết được chôn nằm co nghiêng, kè đá và rắc thổ hoàng[2]. Piper và cộng sự cũng ghi nhận hang Chổ và một số hang khác dùng làm nơi chôn, chủ yếu ở tư thế co, hiếm hơn là ngồi xổm[5]. Hang Hiem (xã Bình Hẻm, Lạc Sơn), do đoàn Việt – Ba Lan khảo sát từ năm 2019, có ba tầng cư trú trong khoảng 8500–8200 cal BC, cư dân ghé hang theo mùa[3].
Về nông nghiệp, Sử cho rằng chưa có bằng chứng trực tiếp chắc chắn về trồng trọt hay chăn nuôi ở Việt Nam[1]. Việt Nam News lại đưa tin hang Xóm Trại có hạt gạo cháy và vỏ trấu, được bài báo xem là bằng chứng sớm nhất về lúa nước của văn hóa Hòa Bình[6]; đây là nhận định của báo chí, chưa thấy trong tổng quan học thuật nói trên.
Di tích và ý nghĩa ngày nay
Tháng 7/2024, hang Làng Vành (Yên Phú) và hang Xóm Trại (Tân Lập) ở Lạc Sơn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; Colani thăm Làng Vành năm 1929, còn Xóm Trại do Nguyễn Việt phát hiện năm 1975[6]. Tỉnh Hòa Bình cũ nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
Sau khoảng 7.000 năm trước, các văn hóa đá mới giữa nối tiếp nhưng nét Hòa Bình vẫn còn: rìu ngắn, rìu bầu dục, nạo hình đĩa và tục chôn bó gối ngay nơi ở[1]. Nguyễn Việt cho rằng một bộ phận cư dân Hòa Bình xuống thấp khai thác nhuyễn thể nước lợ và trở thành một phần của văn hóa Đa Bút dọc sông Bưởi[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Nguyễn Việt, Tiến tới 90 năm vinh danh toàn cầu Văn hóa Hòa Bình, Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), đăng ngày 10/12/2021, 2021
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Mirosław Masojć, Hai Dang Le, Tomasz Gralak, Grzegorz Michalec, Karina Apolinarska, Monika Badura, Marzena Cendrowska, Andrzej Gałaś, Joanna Krupa-Kurzynowska, Beata Miazga, Marta Osypińska, Zofia Różok, Viet Nguyen, The Early Holocene Hoabinhian (8300-8000 cal BC) occupation from Hiem Cave, Vietnam, Comptes Rendus Palevol 22 (5): 59–76 (Muséum national d'Histoire naturelle và Académie des sciences, Paris), 2023
ISBN/DOI: 10.5852/cr-palevol2023v22a5 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Hubert Forestier, Valéry Zeitoun, Chinnawut Winayalai, Christophe Métais, The open-air site of Huai Hin (Northwestern Thailand): Chronological perspectives for the Hoabinhian, Comptes Rendus Palevol 12: 45–55 (Académie des sciences, Elsevier Masson), 2013
ISBN/DOI: 10.1016/j.crpv.2012.09.003 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022
ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Trọng Đạt, Lương Hương, Mường heritage sites in Hòa Bình: a window to the past, Việt Nam News (vietnamnews.vn), đăng ngày 9/12/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót