Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Nghệ AnHà TĩnhThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Văn hóa Quỳnh Văn: cư dân cồn sò điệp ven biển Nghệ An và Hà Tĩnh

Văn hóa Quỳnh Văn gồm khoảng 21 cồn sò điệp ven biển Nghệ An, Hà Tĩnh, lấy tên từ làng Quỳnh Văn (Quỳnh Lưu). Bài nêu lịch sử nghiên cứu, cuộc sống, mộ táng, Rú Điệp, đợt khai quật 2025 và những chỗ các nguồn xếp loại, niên đại khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Một bàn tay cầm mảnh vỏ dẹt, mỏng, gần trong suốt của một con sò kính (windowpane oyster), ánh xà cừ pha tím nhạt và hồng, có các vân tròn đồng tâm mịn tỏa ra từ phía cổ vỏ; phía sau là nền cát ướt màu xám.
Vỏ loài hai mảnh vỏ Placuna placenta (windowpane oyster) chụp ở Malaysia năm 2024. Piper và cộng sự cho biết các cồn Quỳnh Văn hầu như chỉ gồm vỏ loài này; đây là ảnh minh họa loài vỏ, không phải hiện vật hay ảnh chụp tại di tích.Al Kordesch, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Tên gọi và lịch sử nghiên cứu

Văn hóa Quỳnh Văn lấy tên từ cồn sò điệp ở làng Quỳnh Văn, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Theo Nguyễn Khắc Sử, đến nay có 21 địa điểm thuộc văn hóa này, tập trung quanh vịnh biển cổ của huyện Quỳnh Lưu[1]. Báo Văn hóa kể rằng nhà khảo cổ người Pháp Madeleine Colani khai quật các cồn sò điệp ở Cầu Giát trong những năm 1930–1932; đến năm 1963, Phan Ngọc Liễn phát hiện thêm di vật đá và xương, mở đầu các đợt khai quật lớn của Viện Khảo cổ học và đưa "Quỳnh Văn" thành tên chính thức của một nền văn hóa[2]. Một bài khác của tờ báo này nêu các đợt khảo sát và khai quật năm 1963, 1976, 1979 đã xác định 21 địa điểm, phần lớn ở Quỳnh Lưu[3].

Cồn sò điệp ven biển

Báo Văn hóa mô tả các di tích thường là những cồn sò điệp dày 5–6 m, cách biển 1–10 km, nằm trên dải đồng bằng hẹp kẹp giữa núi thấp và biển Đông[3]. Piper và cộng sự cho biết vỏ trong các cồn hầu như chỉ là một loài hai mảnh vỏ dẹt, mỏng, sống ở cửa sông, tên khoa học Placuna placenta (tiếng Anh gọi là windowpane oyster)[4]. Khi cồn hình thành, nơi đây là bờ biển; về sau phù sa bồi lên và mực biển hạ nhẹ khiến một số cồn nay nằm sâu trong đất liền[4]. Đợt đào cồn Rú Điệp ở Hà Tĩnh tìm thấy lỗ cột lớn và bếp còn nguyên tại chỗ, cho thấy người xưa tạm dựng nhà ngay trên lớp vỏ đang dày lên[4].

Gốm Quỳnh Văn có đáy nhọn và thường trang trí vạch bằng dụng cụ răng lược; di tích còn cho mũi giáo bằng xương, còn đồ đá phần lớn là nhân đá và mảnh tước. Người chết được chôn co hoặc ngồi, giống người Đa Bút, riêng ngôi mộ duy nhất đào ở Rú Điệp nằm duỗi thẳng[4]. Về kinh tế, Nguyễn Khắc Sử cho rằng cư dân chủ yếu khai thác nhuyễn thể biển, chưa có dấu hiệu trực tiếp của trồng trọt hay chăn nuôi; Piper và cộng sự cũng không thấy bằng chứng trồng trọt hoặc quản lý vật nuôi[1][4]. Sử mô tả người Quỳnh Văn thuộc chủng Australoid có nét Mongoloid, và cho rằng văn hóa này phát triển sang văn hóa Bàu Tró ở Quảng Bình qua loại hình Thạch Lạc ở Nghệ Tĩnh[1].

Rú Điệp và bài toán niên đại

Rú Điệp là một cồn vỏ nhuyễn thể ở Hà Tĩnh, được đào năm 2015. Lâm Thị Mỹ Dung và cộng sự báo cáo năm 2020 rằng di vật ở đây trộn lẫn yếu tố trước Đá mới (văn hóa Quỳnh Văn) với yếu tố Đá mới; các mẫu C14 cho khung 3200–2900 TCN (niên đại đã hiệu chỉnh), còn phân tích Bayes cho thấy lớp này có thể tích tụ trong chưa đầy 50 năm; mốc ấy sớm hơn khoảng một thiên niên kỷ so với dự kiến cho các vật liệu liên quan đến Đá mới ở vùng Bắc Trung Bộ[5]. Piper và cộng sự xếp sự xuất hiện của cộng đồng Quỳnh Văn vào khoảng 3500–3000 TCN, và một mảnh rìu mài có vát ở Rú Điệp vào khoảng 3270–3080 TCN (đã hiệu chỉnh)[4].

Cách xếp loại ở các nguồn khác nhau. Piper và cộng sự gọi Quỳnh Văn là cộng đồng săn bắt – hái lượm "trước Đá mới"[4]; Nguyễn Khắc Sử xếp Quỳnh Văn cùng Đa Bút vào giai đoạn trung kỳ Đá mới[1]; còn Bảo tàng Nghệ An, theo Báo Văn hóa và Việt Nam News, xếp vào hậu kỳ Đá mới với niên đại khoảng 6.000–4.000 năm trước[3][6]. Một bài khác của Báo Văn hóa lại ghi khoảng 5.500–3.500 năm[2].

Đợt khai quật năm 2025

Từ ngày 18/3/2025, Bảo tàng Nghệ An chủ trì đợt khai quật kéo dài hơn một tháng ở di tích tại xã Quỳnh Văn, phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và các chuyên gia Đại học Quốc gia Australia (Việt Nam News nêu tên đơn vị là School of Archaeology and Anthropology)[3][6]. Hai hố khai quật, tổng diện tích khoảng 18–20 m², ở độ sâu hơn 3 m đã lộ chín bộ di cốt nằm bó gối, cách nhau chỉ khoảng 50 cm; ba bộ xếp chồng lên nhau, ngăn bằng lớp đất mỏng và vỏ nhuyễn thể, một số mộ có đồ trang sức làm từ vỏ sò, ốc biển. Cùng với đó là rìu đá, chày nghiền, mảnh tước, bếp và xương thú[3][6].

Di cốt và hiện vật sẽ được gửi định tuổi bằng C14; Việt Nam News cho biết nhóm dự kiến đề xuất một đợt khai quật quy mô lớn hơn, đồng thời ghi rằng di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia năm 2017[6]. Vì vậy các mốc 4.000–6.000 hay 5.500–3.500 năm trên báo là nhận định sơ bộ, chưa phải kết quả định tuổi của đợt khai quật này.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Khắc Sử, Diễn trình lịch sử - văn hóa của cư dân miền núi Nghệ An thời tiền sử, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 9 (106), 2016, 2016

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  2. [2]

    Mở ra “kho báu” ở di chỉ Quỳnh Văn, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng ngày 5/5/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Phát hiện, khai quật 9 bộ di cốt của cư dân văn hóa Quỳnh Văn, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng ngày 22/4/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022

    ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  5. [5]

    Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Thị Thúy, Trần Thị Kim Quy, Peter Bellwood, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Nguyễn Chiều, Philip Piper, Ru Diep and the Quynh Van culture of central Vietnam, Archaeological Research in Asia (Elsevier), ISSN 2352-2267; trang tóm tắt tại kho ANU, 2020

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  6. [6]

    Major prehistoric findings in Nghệ An reveals ancient rituals, Việt Nam News (Thông tấn xã Việt Nam), tháng 4/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót