Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Nghệ AnHà TĩnhQuảng TrịThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Văn hóa Bàu Tró: cồn cát ven biển Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị)

Văn hóa Bàu Tró lấy tên từ hồ Bàu Tró ở Đồng Hới, nơi Étienne Patte khai quật năm 1923. Bài nêu hiện vật, đợt đào 1980, chuỗi Quỳnh Văn – Thạch Lạc – Bàu Tró và những chỗ các nguồn lệch nhau về niên đại và kinh tế.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Ảnh chụp từ trên cao hồ Bàu Tró: mặt hồ phẳng màu xám xanh, hai bên là dải rừng phi lao xanh trên đồi cát, phía xa là thành phố Đồng Hới với mái nhà ngói đỏ và dãy núi mờ sương ở chân trời.
Hồ Bàu Tró ở Đồng Hới (Quảng Bình cũ), ảnh chụp từ trên cao ngày 9/7/2010. Đây là ảnh cảnh quan hiện nay, không phải ảnh hiện vật hay hố khai quật; vị trí các hố 1923 và 1980 không thể nhận ra trong ảnh.Genghiskhan, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Hồ Bàu Tró và lần khai quật đầu tiên

Bàu Tró là hồ nước ngọt ở phường Hải Thành, Đồng Hới, nằm giữa vùng cồn cát ven biển. Hồ dài khoảng 1.075 m, sâu nhất 7 m và là nguồn nước ngọt của cư dân Đồng Hới[5]. Đồng Hới thuộc Quảng Bình cũ, nay nằm trong tỉnh Quảng Trị.

Theo Étienne Patte, công phát hiện thuộc về hai linh mục Max và Henri de Pirey, thông tín viên của Trường Viễn Đông Bác cổ; linh mục Henri de Pirey nhờ Patte giúp khai quật và giao ông mô tả kết quả[1]. Patte đào một gò cát gần ngôi chùa bên bờ hồ, cao khoảng 3 m, rộng 15 m, dài 23 m. Cát do gió thổi đã phủ lên lớp di tích một lớp dày tới 3 m, nên ông cho rằng tầng văn hóa còn nguyên vẹn. Kết quả được công bố năm 1923 trong Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient[1].

Những gì Patte tìm thấy

Patte mô tả một đống vỏ nhuyễn thể (kjökkenmödding). Vỏ Placuna và Arca có hàng nghìn mảnh, kèm nhiều loài sò, ốc khác; người xưa còn ăn tôm hùm và những loài cá lớn như cá mập, cá đuối, cá tráp. Xương thú rất ít; một hòn đá có lỗ được ông cho là chì lưới[1].

Đồ đá chủ yếu là rìu mài bằng đá lửa, thường bị vỡ rồi được mài lại; phần lớn thuộc loại có tay cầm (chuôi) quen thuộc ở Đông Dương, cũng có loại không vai. Ngoài ra còn có lưỡi tước, mũi dùi thạch anh, đá mài có rãnh và hòn nghiền[1]. Gốm có số lượng rất lớn, đều tạo hình bằng rổ đan theo mô tả của ông, nhiều chiếc đáy phẳng; một số trang trí vạch hình răng sói hoặc chấm in. Patte đặc biệt nhấn mạnh gốm "vẽ" bằng những dải, chấm thổ hoàng đỏ tô sau khi nung, vì địa điểm này chưa có dấu vết kim loại[1]. Ông coi những ngư dân Bàu Tró cùng nền văn minh với người từng sống trong các hang Minh Cầm[1]. Báo Quảng Trị tóm lược đợt 1923 thu 25 rìu bôn có vai và 12 rìu bôn tứ giác, tầng văn hóa dày nhất 50 cm[5].

Đợt khai quật năm 1980

Tháng 3/1980, Hà Văn Tấn (Đại học Tổng hợp Hà Nội), Lê Đình Phúc (Đại học Tổng hợp Huế) và Viện Đông Nam Á khai quật lần hai ở phía nam hồ, ba hố tổng cộng 108 m², cách mép nước 81 m. Hiện vật gồm 31 rìu bôn, 3 mũi nhọn, 47 bàn mài, 7 chày nghiền, một bàn nghiền, một vòng tay và hai phiến đá có vết cưa[5]. Gốm xám nâu, thành mỏng, nhiều chiếc tô thổ hoàng; có loại vẽ dải đen ánh chì trên nền đỏ. Một tai gốm dài 8,5 cm có khắc vạch được xem là dấu nối giữa Bàu Tró với Thạch Lạc ở Hà Tĩnh[5].

Văn hóa Bàu Tró và chuỗi Quỳnh Văn – Thạch Lạc

Tên Bàu Tró về sau được dùng cho cả một văn hóa. Theo Nguyễn Khắc Sử, đó là hơn 20 địa điểm trên đồng bằng ven biển từ Nghệ An đến Quảng Bình, niên đại 4.500–3.000 năm trước. Đồ đá gồm rìu, bôn, cuốc, đục, dao, cưa, mũi khoan, đá mài, chày và bàn nghiền; gốm có núm gắn vào thành miệng, nồi miệng loe có mép miệng dạng hình con sâu, trang trí hình mai rùa và hình khuông nhạc trên nền văn thừng, tô màu đỏ và đen. Cư dân săn bắt, hái lượm, đánh cá và có trồng trọt, góp phần hình thành tiền Sa Huỳnh – Sa Huỳnh ở miền Trung và tiền Đông Sơn – Đông Sơn ở lưu vực sông Cả[2]. Sử cũng cho rằng Quỳnh Văn phát triển thành Bàu Tró qua loại hình Thạch Lạc[2].

Địa điểm Thạch Lạc (Hà Tĩnh) cho một chuỗi địa tầng cụ thể. Theo Piper và cộng sự, nơi này có pha Quỳnh Văn khoảng 3200–2900 TCN (cal), một khoảng nghỉ, rồi pha Thạch Lạc khoảng 2900–2650 TCN với gốm văn thừng sẫm, đáy tròn hoặc có chân, và bôn có vai. Sau một khoảng bỏ trống nữa là pha Bàu Tró khoảng 2480–2200 TCN, có gốm nung đỏ trang trí khắc vạch phức tạp cùng bôn tứ giác có vai và không vai. Một số nhà khảo cổ Việt Nam xem Bàu Tró là tiền thân của văn hóa Đồng Đậu[3]. Công bố năm 2025 của Piper và cộng sự về Thạch Lạc, dựa trên 26 mẫu than và ngà răng hươu, đặt chuỗi này từ khoảng 3100 đến sau 2200 TCN và nêu lại câu hỏi về thời điểm cư dân Tân thạch đến vùng này[4].

Những chỗ các nguồn không khớp

Về niên đại, Sử cho 4.500–3.000 năm trước[2], trong khi các mốc pha Bàu Tró ở Thạch Lạc rơi vào khoảng 4.400–4.150 năm trước (quy đổi từ 2480–2200 TCN)[3]. Chính Piper và cộng sự nhận xét các mốc Thạch Lạc và Bàu Tró cổ hơn dự kiến vài thế kỷ, cần đánh giá lại niên biểu của miền Trung[3].

Tháng 4/2026, báo Sài Gòn Giải Phóng đưa tin Bảo tàng Quảng Trị nhận năm chiếc rìu đá silic (vai xuôi và vai ngang) tìm thấy ở hang Én, Phong Nha – Kẻ Bàng; chuyên gia bảo tàng xếp chúng vào văn hóa Bàu Tró với niên đại khoảng 6.000–8.000 năm[6]. Mốc này sớm hơn mọi niên đại từ các địa điểm đã khai quật và bài báo không nêu căn cứ định tuổi, nên chưa thể xem là niên đại của văn hóa.

Về kinh tế, Báo Quảng Trị cho rằng khai thác tự nhiên và trồng lúa nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng không dẫn chứng[5]. Piper và cộng sự lưu ý chưa có nghiên cứu cổ thực vật và động vật đủ sâu, nên chưa rõ cư dân Bàu Tró chủ yếu săn bắt hái lượm hay làm nông[3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Étienne Patte, Fouille d'un kjökkenmödding néolithique à Tam-toà près de Dong-hoi (Annam), Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, tập 23, tr. 409–412, 1923

    ISBN/DOI: 10.3406/befeo.1923.5941 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Nguyễn Khắc Sử, Vietnam's Middle and Late Neolithic marine cultures, VMOST Journal of Social Sciences and Humanities, tập 64, số 1, tr. 112–128, 2022

    ISBN/DOI: 10.31276/VMOSTJOSSH.64(1).112-128 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022

    ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  4. [4]

    Philip J. Piper, Nguyễn Thị Thúy, Peter Bellwood, Trần Thị Kim Quý, Elle Grono, Fiona Petchey, Charles Higham, Jasminda Ceron, Fredeliza Z. Campos, Lâm Thị Mỹ Dung, Thạch Lạc and the Neolithic transition in north-central Vietnam, 3000–2000 BCE, Journal of Island and Coastal Archaeology (Taylor & Francis), xuất bản 31/5/2025, 2025

    ISBN/DOI: 10.1080/15564894.2025.2474945 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Văn hóa Bàu Tró, Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Trị (baoquangtri.vn, mục Đất và người Quảng Bình), đăng ngày 8/12/2021, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Phát hiện 5 chiếc rìu đá hàng ngàn năm tuổi ở Quảng Trị, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng ngày 25/4/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót