Thạp đồng Hợp Minh (Trấn Yên, Yên Bái cũ)

Phát hiện năm 1995 ở Trấn Yên

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, thạp đồng Hợp Minh do dân quân xã Hợp Minh (huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái cũ) phát hiện khi đào công sự trên đồi Chọi, gần cầu Yên Bái bên hữu ngạn sông Hồng. Thạp được đưa về trụ sở xã rồi bàn giao cho Bảo tàng tỉnh Yên Bái ngày 12/6/1995^[1]. Giáo sư Hà Văn Phùng cũng ghi năm phát hiện là 1995, ở gần nơi từng tìm thấy thạp Đào Thịnh^[2]. Theo bài của Báo Lào Cai năm 2025, thạp hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai: mô hình tỷ lệ 1:1 đặt ở sảnh chính, còn bộ hài cốt và đồ tùy táng trưng bày ở khu văn hóa Đông Sơn trên tầng hai^[4]. Hồ sơ của Cục Di sản và bài báo này đều nhắc việc thạp từng bị lấy trộm rồi được thu hồi^[1][4].

Hình dáng, kích thước và kỹ thuật đúc

Hồ sơ của Cục Di sản ghi thạp cao 47,4 cm, đường kính miệng 34,4 cm, đường kính đáy 32,5 cm, đường kính nắp 34,5 cm, nặng 13,5 kg. Thân hình trụ hơi phình, đáy thu nhẹ, hai bên có hai quai hình chữ U ngược. Hiện vật còn nguyên vẹn, phủ lớp gỉ xanh; trên nắp có một lỗ do bị xà beng đâm khi phát hiện^[1]. Giáo sư Hà Văn Phùng cho biết thạp được đúc bằng khuôn hai mang; đường ghép khuôn chia thân thạp thành hai nửa đều nhau và chạy giữa các băng hoa văn mà không cắt vào hình trang trí. Theo phân tích của phó giáo sư Trịnh Sinh được bài dẫn lại, hợp kim chủ yếu gồm đồng, thiếc và chì, thành phần quen thuộc ở đồ đồng Đông Sơn^[2]. Trong mỗi quai chữ U có một vòng nhỏ hình chiếc thuyền, mép nắp cũng có những vòng tương tự và chúng khớp với nhau khi đậy nắp^[2].

Tiến sĩ Phạm Quốc Quân xếp Hợp Minh cùng thạp Đào Thịnh I vào kiểu thạp "quả nhót" có nắp, khác kiểu thạp "xô" không nắp, thường chỉ có hoa văn hình học. Theo ông, đã biết khoảng 280 thạp đồng Đông Sơn ở 16 địa phương, và con số này chưa đầy đủ^[3].

Nắp thạp và các băng hoa văn

Nắp thạp nhô lên như vòm; giữa là hình mặt trời 19 tia, quanh đó có năm vành trang trí, sát mép nắp là bốn tượng chim hướng ra bốn phía^[1]. Giáo sư Phùng nhận xét cấu trúc các tia mặt trời giống trên trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và Cổ Loa, còn các tượng chim tròn là chim nước, khác với hình thú giống hổ trên thạp Vạn Thắng^[2]. Tiến sĩ Quân gọi những con chim này là bồ nông và so sánh với thủy cầm trên trống Ngọc Lũ, Cẩm Giang^[3].

Hồ sơ của Cục Di sản mô tả thân thạp có 18 vành chia làm ba nhóm. Nhóm thứ nhất là hoa văn hình học (vòng tròn có chấm, tam giác răng cưa, nét ngắn) ngăn cách các vành chính. Nhóm thứ hai là hai vành động vật: vành trên khoảng 19 con chim mỏ dài, vành dưới khoảng 16 con thú đi thành đôi, cùng chiều từ trái sang phải. Nhóm thứ ba là hai vành mô tả sinh hoạt: vành trên là cảnh lễ hội mùa với nhà sàn, nhạc công, người nhảy múa đội mũ lông chim, kho thóc và cảnh giã gạo; vành dưới là bốn chiếc thuyền trong lễ mừng chiến thắng, có chiến binh, người chèo, cá, rùa và chim^[1]. Báo Lào Cai diễn giải hai dải đối xứng chim bay và thú bốn chân tượng trưng cho trời và đất, còn hai dải lớn ở giữa là lễ hội trên cạn và lễ hội dưới nước^[4]. Tiến sĩ Quân lưu ý hình con cá bơi trước mũi thuyền, thể hiện theo lối "giải phẫu" thấy cả xương sống, xương sườn và vây^[3]. Giáo sư Phùng chỉ tạm gọi nhóm thú ở một băng là "hươu nai", vì chúng không giống hươu trên trống Ngọc Lũ, và đề nghị các nhà động vật học nhận dạng^[2].

Thạp làm quan tài của một đứa trẻ

Khi phát hiện, trong thạp có bộ xương một đứa trẻ. Theo giáo sư Phùng, bộ xương ngồi tựa vào thành trong, mặt hướng về phía sông; trên miệng có lớp màng sẫm, bóc ra thấy lớp chiếu sợi thực vật màu xám. Phó giáo sư Nguyễn Lân Cường sơ bộ nhận định đó là một bé gái khoảng 4 đến 4,5 tuổi. Đồ tùy táng trong thạp gồm dao găm, chuông nhỏ và khuyên tai đá có bốn mấu; bên ngoài, phía trên nắp, có một chiếc âu đồng ba chân vỡ thành nhiều mảnh^[2]. Hồ sơ của Cục Di sản còn kể rìu đồng và mảnh đĩa đồng có chân, đồng thời gọi đây là thạp đồng duy nhất được biết có chứa hài cốt người^[1].

Giáo sư Phùng cho rằng phát hiện này xác nhận thạp từng được dùng làm quan tài. Trước đó mới tìm thấy một chiếc sọ ở Thiệu Dương và than ở Vạn Thắng, Đào Thịnh nên giới nghiên cứu chỉ dừng ở giả thuyết thạp dùng để cải táng hoặc hỏa táng; theo ông, việc này dành cho người quyền quý, còn đa số thạp nhỏ trong mộ là minh khí^[2]. Tiến sĩ Quân có cách hiểu khác về công năng ban đầu: thạp có quai để treo, vốn là đồ đựng rượu thờ trong lễ cầu mùa hoặc đựng hạt giống, chỉ khi người đứng đầu cộng đồng qua đời mới được dùng làm quan tài và chôn theo^[3].

Niên đại, công nhận và những chỗ chưa thống nhất

Hồ sơ của Cục Di sản và Báo Lào Cai đều ghi niên đại thạp khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, thuộc văn hóa Đông Sơn^[1][4]. Giáo sư Phùng cho rằng thạp cùng thời với trống Ngọc Lũ và thạp Đào Thịnh vì cùng phong cách người thợ^[2]. Báo Lào Cai ghi thạp được công nhận bảo vật quốc gia năm 2013^[4]; hồ sơ của Cục Di sản chỉ nói hiện vật đáp ứng đủ tiêu chí bảo vật quốc gia mà không nêu số quyết định^[1].

Một số chi tiết các nguồn nêu chưa khớp. Tuổi đứa trẻ được ghi là 4–4,5, 4–5, 5–6 hoặc 4–6 tuổi tùy chỗ^[1][2][4]. Cùng một vành hoa văn được gọi là chim mỏ dài hoặc bồ nông, là thú hoặc hươu nai^[1][2][3]. Danh mục đồ tùy táng cũng khác nhau giữa các phần của hồ sơ^[1]. Hồ sơ còn ghi độ sâu nơi phát hiện là "50 m", nhiều khả năng là lỗi đánh máy nên bài này không nêu.