Văn hóa Hoa Lộc (Hậu Lộc, Thanh Hóa): gốm hoa văn, con dấu đất nung và cư dân cồn cát cuối đá mới
Văn hóa Hoa Lộc gồm khoảng 10 di tích trên doi cát ven biển Hậu Lộc, Thanh Hóa, phát hiện năm 1973. Bài nêu niên đại lệch nhau, cuốc đá, gốm, con dấu đất nung, giao lưu và giả thuyết về chủ nhân.
Có nguồn · 6

Phát hiện và phân bố
Văn hóa Hoa Lộc lấy tên từ di tích đầu tiên được phát hiện cuối năm 1973 ở phía đông huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa; bản tin của Viện Khảo cổ học ghi di tích này ở xã Hoa Lộc[2], còn Sử ghi di tích mang tên văn hóa nằm ở xã Liên Lộc[1]. Đến nay đã khai quật 5 lần, vào các năm 1974, 1975, 1976, 1982 và 2017[4]. Báo Thanh Hóa dẫn nghiên cứu của Nguyễn Khắc Sử cho biết có 10 di tích trên các doi cát ven bờ biển cổ ở các xã Liên Lộc, Hoa Lộc, Phú Lộc và Hòa Lộc (Hậu Lộc cũ); doi cát dài khoảng 7 km, nay cách biển khoảng 3 km. Cư dân ở thành các "làng" cách nhau gần 2 km, mỗi làng rộng khoảng 25.000 m², tầng văn hóa dày 0,3–0,9 m; riêng làng chế tác mũi khoan rộng hơn 10.000 m²[4].
Niên đại: các con số khác nhau
Các nguồn không thống nhất về niên đại. Sử dẫn hai mẫu là 4.050 ± 53 và 3.913 ± 84 năm BP[1]. Viện Khảo cổ học ghi khoảng 4.000–3.200 năm cách ngày nay[2]; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi 4.000–3.000 năm, tức nửa đầu thiên niên kỷ II TCN[3]; Báo Thanh Hóa ghi khoảng 4.000–4.500 năm theo C14 và AMS, và nêu có ý kiến xếp vào khoảng hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí[4]. Cameron, trong báo cáo hội nghị năm 2015, gọi Hoa Lộc là địa điểm cuối thời đá mới[5]. Piper và cộng sự xếp Hoa Lộc cùng Bàu Tró, Hạ Long vào nhóm biến thể vùng đồng thời với hoặc muộn hơn Phùng Nguyên một chút, nhưng nhận xét phần lớn địa điểm như vậy còn ít mốc niên đại hoặc chưa có[6]. Sử vừa xếp Hoa Lộc vào các văn hóa biển hậu kỳ đá mới, vừa viết rằng nó về cơ bản thuộc thời đại đồng thau[1]. Đồ đồng ở đây hiếm, chỉ gặp mảnh vòng, rìu và mảnh đồng[2].
Đồ đá và nghề làm đồng ruộng
Tổ hợp đồ đá gồm cuốc, rìu, bàn mài, hòn ghè, chày, bàn nghiền, mũi giáo. Loại cuốc đặc trưng làm từ đá phiến silic, thân mỏng, chuôi to để tra cán, hai vai xuôi hoặc gần ngang, rìa lưỡi cong; rìu tứ giác làm từ đá bazan chiếm tỉ lệ lớn nhất[4]. Riêng đợt khai quật 1975 thu 245 cuốc đá trong tổng số 3.296 đồ đá[4]. Sử cho rằng cư dân định cư lâu dài, làm nông bằng cuốc, sản xuất đá và gốm phát triển, với khuyên tai hình con đỉa và hộp hình nghiên mực là hiện vật tiêu biểu[1]. Báo Thanh Hóa nêu thêm vỏ trấu, chì lưới, xương cá, xương răng trâu, bò, chó, lợn, dọi xe sợi và bàn đập vải vỏ cây[4]. Tuy vậy Piper và cộng sự lưu ý chưa có nhiều nghiên cứu hệ thống về thực vật và động vật ở các địa điểm loại này, nên sinh kế chính vẫn chưa rõ[6].
Gốm và con dấu đất nung
Gốm Hoa Lộc làm từ đất sét pha cát hạt mịn, thành mỏng, xương cứng, nung ở nhiệt độ khá cao; phần lớn nặn tay, một số dùng bàn xoay. Loại hình gồm nồi, bát, bình, âu, chậu, hộp hình nghiên mực, trục lăn in hoa văn và bàn đập gốm; nổi bật là bát miệng tứ giác, bình miệng đa giác[4], bình hình mai rùa[3]. Hoa văn gồm văn thừng, khắc vạch, in dấu lưng và mép vỏ sò, ấn lõm, trổ lỗ, thường phối hợp; mẫu hình học có hình bọ gậy, giọt nước, vẩy cá, chữ S nằm ngang, sóng nước[2][3].
Con dấu gốm là hiện vật đặc trưng nhất. Theo buổi tọa đàm tại Viện Khảo cổ học năm 2015, ở Hoa Lộc đã thu 54 con dấu bằng gốm thô, hình chữ nhật hoặc tròn; trong 42 con dấu được nghiên cứu, không con nào có họa tiết âm bản giống con nào[2]. Báo Thanh Hóa nhắc đợt 1976 thu hơn 20 con dấu, tiêu biểu là con dấu hình cây nấm[4]. Hiện vật tương tự còn gặp ở đông bắc Thái Lan, Lào và xa hơn nữa[2].
Công dụng của con dấu chưa ngã ngũ. Các giả thuyết gồm in hoa văn lên vải, cơ thể, đồ gốm hoặc tường[2]; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhắc ý kiến cho rằng đó là tiền thân tục xăm mình, thậm chí là một dạng "chữ viết" sơ khai, nhưng chưa có chứng minh[3]. Cameron đề xuất con dấu có thể là vật của thương nhân, dùng đóng dấu hàng hóa, cho thấy vùng này sớm tham gia mạng lưới trao đổi rộng; bà nói các thí nghiệm in vải trước đây chưa có kết luận[2][5].
Giao lưu và nguồn gốc cư dân
Theo Viện Khảo cổ học, Hoa Lộc có quan hệ giao lưu với Phùng Nguyên, Hạ Long và nhóm Cồn Chân Tiên, Mả Đống[2]. Hoa văn in mép vỏ sò đặc trưng của Hoa Lộc thấy ở Sơn La; gốm kiểu Hoa Lộc gặp ở Gò Mả Đống (Ba Vì) và núi Lê (Ninh Bình); về phía nam, hoa văn chữ S in bằng miệng vỏ sò xuất hiện ở Pò Cung (Nghệ An)[4]. Sử dẫn Phạm Văn Đấu (1999) rằng cư dân Hoa Lộc còn tiếp xúc với Thạch Lạc, Bàu Tró và cả Đài Loan, Phúc Kiến; chi tiết xa nhất này chưa được nguồn nào khác xác nhận[1].
Về chủ nhân, Sử nêu giả thuyết: ở các địa điểm biển như Hoa Lộc và Mán Bạc cuối giai đoạn Đa Bút xuất hiện yếu tố mới, nhiều khả năng do cư dân nói ngôn ngữ Môn – Khmer bản địa tiếp xúc với nhóm di cư đến bằng đường biển; ông viện dẫn quan điểm của Peter Bellwood về những người nói ngôn ngữ Malayo-Polynesian từ Đài Loan[1]. Đây mới là giả thuyết; các nguồn đã đọc chưa nêu bằng chứng di truyền cho Hoa Lộc.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Những bàn dập hoa văn gốm cổ Văn hóa Hoa Lộc, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (baotanglichsu.vn), 2014
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
- [5]
Judith Cameron, Clay stamps deciphered: impressions of long-distance interaction between Mainland Southeast Asia and Eurasia (tóm tắt báo cáo), EurASEAA15, Hội nghị quốc tế lần thứ 15 của Hiệp hội các nhà khảo cổ Đông Nam Á châu Âu, Nanterre, 6–10/7/2015, 2015
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022
ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót