Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Thanh HóaThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Di chỉ núi Đọ (Thanh Hóa) và tranh luận về sơ kỳ đá cũ ở Việt Nam

Núi Đọ ở Thanh Hóa, phát hiện năm 1960, cho hàng nghìn công cụ bazan, gồm cả rìu tay. Bài nêu bộ sưu tập, quan điểm coi đây là xưởng sơ kỳ đá cũ (tuổi dự đoán khoảng 400.000 năm), phản biện về xưởng thời kim khí và tình trạng di tích.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Một cây cầu bê tông nhiều nhịp bắc ngang dòng sông rộng dưới bầu trời nhiều mây, có hàng cột đèn dọc cầu; phía sau cầu bên phải là một ngọn đồi thấp phủ cây sẫm màu, phía trước là bãi đất trống ven sông.
Cầu Núi Đọ trên tuyến cao tốc Bắc – Nam, thuộc xã Thiệu Hợp (huyện Thiệu Hóa cũ), chụp ngày 23/1/2023. Cầu mang tên núi Đọ; ngọn đồi thấp phía sau có thể là núi, nhưng mô tả trên Commons không xác nhận. Đây chỉ là ảnh minh họa khu vực, không phải ảnh di chỉ hay hiện vật.Bùi Lê Việt Cường, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Vị trí và phát hiện

Núi Đọ là ngọn núi bazan thấp nằm ở chỗ sông Mã và sông Chu hợp lưu, nay thuộc phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa[4]. Theo Derevianko và cộng sự, núi cách bờ biển khoảng 23 km, cấu tạo bằng bazan Mesozoi có mạch thạch anh, và người xưa dùng đá bazan lộ ở sườn làm nguyên liệu[2]. Năm 1960, khi khai quật một nghĩa địa và một khu cư trú thời đồng thau ở Thanh Hóa, người ta gặp những công cụ đá thô trên sườn núi. Giáo sư P. I. Boriskovsky (Liên Xô), cố vấn của đợt khai quật, chú ý vì dáng "cổ" của chúng và nghiên cứu địa điểm này trong nhiều mùa điền dã[2]. Báo Thanh Hóa mô tả cuộc điều tra cuối năm 1960 do các nhà khảo cổ trẻ Việt Nam tiến hành cùng Boriskovsky[4]. Một chiếc rìu tay bazan ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia được ghi là thu năm 1960 tại Núi Đọ, xã Triệu Khánh, huyện Thiệu Hóa, theo tên đơn vị hành chính cũ[6].

Bộ sưu tập

Theo Nguyễn Khắc Sử và cộng sự, ba đợt thu thập năm 1961, 1963 và 1968 cho tổng cộng 2.684 hiện vật, lấy ở vách phía đông, độ cao 20–80 m. Tất cả bằng bazan: mảnh tước chiếm hơn 95%, phần lớn kiểu Clacton, mảnh Levallois chỉ 1,3–4,7%; hạch đá 2,7%; còn lại là rìu tay, tiền rìu tay, chopper và cleaver. Có bảy rìu tay lớn dài 16,5–21,2 cm, nặng 1–2 kg, ghè thô hai mặt, gần như không tu chỉnh; sáu tiền rìu tay; gần 100 chopper và 22 cleaver[1].

Boriskovsky phân tích riêng 825 hiện vật trong khoảng 1.500 chiếc thu được những năm đầu: 782 mảnh tước (37 chiếc Levallois), hai rìu tay Acheulean điển hình, một công cụ chặt hai mặt thô, bảy chopper một mặt, cùng 15 rìu tay chữ nhật và cleaver kể cả mảnh vỡ[2]. Báo Thanh Hóa lại nói khoảng 2.500 hiện vật, tám rìu tay (chiếc lớn nhất dài 21,2 cm, nặng hơn 2 kg; chiếc nhỏ nhất dài 16,5 cm, nặng 1,1 kg), trên diện tích chừng 160.000 m²[4]. Các con số lệch nhau, nguồn không giải thích vì sao. Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa hiện giữ hơn 30 hiện vật từ Núi Đọ, gồm hạch đá, mảnh tước và phác vật rìu[4].

Quan điểm cho là sơ kỳ đá cũ

Theo Sử và cộng sự, đa số nhà nghiên cứu coi Núi Đọ là một xưởng của cư dân sơ kỳ đá cũ, tương đương các kỹ nghệ Chellean và Acheulean của trung kỳ Pleistocen, khoảng 400.000 năm trước[1]. Báo Thanh Hóa nêu 30–40 vạn năm[4], còn trang giới thiệu hiện vật của Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi 400.000–300.000 năm[6]. Nhưng các mốc này đều dựa vào hình dạng công cụ: Sử viết rõ việc định niên đại cho Núi Đọ dựa trên hình thái, nên con số 400.000 năm là tuổi "dự đoán", và công cụ được thu ở trên mặt[3].

Phản biện: xưởng thời kim khí

Ý kiến ngược lại cho rằng ít nhất một phần hiện vật là của thời kim khí. Ở các hố đào tại Núi Đọ và núi Nuông, người ta tìm thấy phác vật rìu hình tứ giác của sơ kỳ kim khí, khiến một số nhà nghiên cứu nghĩ Núi Đọ gồm nhiều thời kỳ, đồng thời là nơi khai thác và chế phác rìu tứ giác thời kim khí[1]. Hai mươi hai cleaver gần chữ nhật cũng giống các phác vật ở những xưởng kim khí Đồng Khối và Cồn Chân Tiên gần đó[1]. Năm 1986, các nhà khảo cổ Việt Nam phát hiện một xưởng thời đồng thau trên Núi Đọ, sản phẩm là những rìu đá giống rìu tay hai mặt sơ kỳ đá cũ[2]. Derevianko và cộng sự cho rằng ngay cả Boriskovsky cũng có thể đã nhầm các công cụ hai mặt muộn này với đồ đá cũ, vì loại hình tương tự được chế tác ở Nam Á và Đông Á qua hàng trăm nghìn năm, nên các tiêu chí dùng cho đồ đá châu Phi và châu Âu – Á không phải lúc nào cũng đáng tin ở Đông Á; họ cũng ghi Boriskovsky từng nghi ngờ về tuổi chính xác, nhưng cuối cùng xếp địa điểm vào sơ kỳ đá cũ[2]. Báo Thanh Hóa thì ghi thêm ở đây còn tìm thấy di vật văn hóa Đông Sơn[4].

So với kỹ nghệ An Khê

Sử và cộng sự so Núi Đọ với kỹ nghệ sơ kỳ đá cũ An Khê (Gia Lai), có tuổi khoảng 782.000–806.000 năm. Công cụ An Khê làm từ cuội, thạch anh, quarzit, có rìu tay dạng lao và công cụ tam diện, còn Núi Đọ là bazan với mảnh Levallois, Clacton, tiền rìu tay, cleaver; rìu tay Núi Đọ gần hình trứng, giống Acheulean điển hình hơn, và nhóm tác giả coi kỹ nghệ An Khê khác và cổ hơn[1].

Di tích hôm nay

Núi Đọ được Bộ trưởng Bộ Văn hóa xếp hạng đợt I theo Quyết định số 313-VH/VP ngày 28/4/1962. Tháng 10/2021 Báo Văn hóa đưa tin Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa kiểm tra thực địa, thấy đất di tích rộng khoảng 130,34 ha bị cấp cho dân ở, quy hoạch thành đất ở, đất rừng sản xuất, nghĩa địa và đường cao tốc; Sở đề nghị khoanh vùng lại vì biên bản lập năm 1961 không có diện tích và ranh giới cụ thể[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Khắc Sử, A. P. Derevianko, Nguyễn Gia Đối, Lower Palaeolithic Industry of An Khe in Prehistoric Context of Vietnam and Region, Vietnam Social Sciences, số 5 (199), 2020 (bản in ghi thêm 'et al.'), 2020

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    A. P. Derevianko, A. V. Kandyba, Nguyễn Khắc Sử, Palaeolithic and Bifacial Industries of Vietnam in Comparison with Those in East, Southeast, and South Asia, Vietnam Social Sciences, số 1 (201), 2021 (bản in ghi thêm 'et al.'), 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Nguyễn Khắc Sử, Những thành tựu nổi bật trong hợp tác nghiên cứu khảo cổ học Việt - Nga, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Ban B (khoa học xã hội và nhân văn), 2018, 2018

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Mai Ngọc, Núi Đọ với câu chuyện thời đồ đá, Báo Thanh Hóa điện tử, chuyên trang Văn hóa & Đời sống (vhds.baothanhhoa.vn), đăng ngày 31/3/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    Di tích quốc gia Núi Đọ bị “xâu xé” nghiêm trọng: Ai tham mưu để di sản quốc gia bị “chia năm xẻ bảy”?, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng ngày 29/10/2021, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  6. [6]

    Hand-axe (rìu tay, di chỉ Núi Đọ), Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), mục Artifacts - Documents, đăng ngày 11/4/2018, 2018

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót