Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Ninh BìnhThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Di chỉ Mán Bạc (Yên Mô, Ninh Bình) và bằng chứng ADN cổ về sự hòa trộn dân cư

Mán Bạc là nghĩa địa kiêm nơi cư trú thuộc phức hợp Phùng Nguyên, khai quật 1999–2007. Bài nêu niên đại, mộ táng, đời sống và những kết quả đo sọ, ADN ti thể, hệ gen cổ (2018) về sự pha trộn giữa nông dân nhập cư và cư dân bản địa.

Báo sai sót

Có nguồn · 3

Hai đồ gốm đặt trong tủ trưng bày: bên trái là chiếc bát lớn có chân đế cao, miệng loe, thân xám nhạt có nhiều vết nứt đã được dán lại; bên phải là chiếc bát nhỏ hơn màu nâu cam, miệng loe, cũng có vết vỡ dán; phía dưới có tấm nhãn tiếng Việt và tiếng Anh ghi gốm văn hóa Phùng Nguyên khoảng 4.000–3.500 năm trước, đồ dùng sinh hoạt.
Gốm văn hóa Phùng Nguyên (nhãn bảo tàng: khoảng 4.000–3.500 năm trước, đồ dùng sinh hoạt) ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội, ảnh chụp tháng 11/2012. Đây là ảnh minh họa gốm cùng phức hợp văn hóa với Mán Bạc; không phải hiện vật khai quật ở Mán Bạc.Gary Todd, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Vị trí và các đợt khai quật

Mán Bạc là địa điểm cư trú kiêm nghĩa địa ở huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, cách bờ biển ngày nay khoảng 25 km, bao quanh là núi đá vôi[1]. Theo chuyên khảo sinh học xuất bản năm 2011, địa điểm được khai quật bốn đợt: năm 1999 (Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Ninh Bình, 30 m², 6 mộ), 2001 (30 m², 11 mộ), 2004–2005 (thêm Đại học Y khoa Sapporo và Đại học Quốc gia Australia, 36 m², 35 mộ) và 2007 (hai hố, tổng 36 m², 47 mộ)[1]. Cộng lại được 99 mộ, trong khi Piper và cộng sự, dẫn nhóm Oxenham năm 2011, nhắc 85 mộ[3]; các nguồn không giải thích cách đếm.

Lớp trầm tích dày khoảng 2 m, chia ba đơn vị: hai đơn vị trên là lớp cư trú, đơn vị dưới cùng gần như chỉ có mộ chôn trong lớp phù sa mịn. Gốm và trang sức trong mộ giống đồ ở lớp cư trú nên các tác giả cho rằng mộ gắn với cư dân đã sống ở đây; phần lớn mộ xoay theo hướng đông – tây, đầu về phía đông[1].

Niên đại và văn hóa

Ba mẫu than cho niên đại C14 hiệu chỉnh (2 sigma) khoảng 2066–1775, 1775–1608 và 1737–1524 TCN, kẹp chặt lớp cư trú và lớp mộ[1]. Piper và cộng sự ghi các mộ thuộc khoảng 1900–1600 TCN[3]; Lipson và cộng sự dùng khung 4100–3600 năm trước hiện tại[2]. Gốm và các đặc điểm khác đặt Mán Bạc vào phức hợp Phùng Nguyên; địa điểm chưa có bằng chứng chắc chắn về trồng lúa tại chỗ[1]. Piper và cộng sự cho biết lớp cư trú ngay trên các mộ có nhiều thể silic lúa japonica, nhưng Mán Bạc nằm trên bãi bùn ven biển có rừng ngập mặn nên chưa thể biết lúa được trồng tại chỗ hay chỉ được mang đến[3].

Mộ táng và đời sống

Theo Piper và cộng sự, phần lớn mộ chôn nằm duỗi ngửa, đôi khi nằm nghiêng co, khác với các mộ ngồi xổm hoặc co chặt của Đa Bút và Quỳnh Văn. Người chết được chôn kèm nhiều gốm và đồ trang sức, trái với các mộ trước đó ít đồ tùy táng[3].

Kinh tế dựa nhiều vào lợn nuôi: chương về động vật kết luận lợn là nguồn thịt chính, xương cho thấy chúng ở giai đoạn đầu của quá trình thuần hóa, còn thú rừng chỉ là phần nhỏ[1]. Cư dân còn đánh bắt cá sông, cá cửa sông và nuôi chó[3].

Hai lớp dân cư: từ hộp sọ đến ADN

Giả thuyết "hai lớp" cho rằng cư dân Đông Nam Á gồm người bản địa săn bắt hái lượm và nhóm làm nông đến từ phía bắc. Các chương đo sọ, răng trong chuyên khảo thấy Mán Bạc có hình thái "khảm": một số cá thể mang nét kiểu Hòa Bình – Bắc Sơn, một số không phân biệt được với người thời kim khí, một số là trung gian. Marc Oxenham và Hirofumi Matsumura cho rằng quần thể đang trải qua một chuyển đổi di truyền nhanh do người làm nông nhập cư. Tuy vậy phân tích các đặc điểm không đo đạc trên sọ của Yukio Dodo cho thấy mẫu ít không đồng nhất hơn; các tác giả thừa nhận chưa giải thích được sự khác biệt[1]. Piper và cộng sự mô tả đa số cá thể có dạng hình thái Đông Á thời đá mới, một tỉ lệ nhỏ mang nét Australo-Papuan giống người Đa Bút, và hai nhóm được chôn cạnh nhau với cùng kiểu đồ tùy táng[3].

ADN ti thể do Ken-ichi Shinoda phân tích từ 35 cá thể, thành công 34 trên 70 lần khuếch đại, xác định 16 kiểu đơn bội. Có các nhóm D, G (phổ biến ở Đông Á) và B, F (phổ biến ở Đông Nam Á); Mán Bạc có quan hệ với miền nam Trung Quốc dù khác biệt. Ông thấy quan hệ họ hàng giữa 4 trong 19 cá thể và cảnh báo chuỗi ADN cổ có thể đã biến đổi theo thời gian[1].

Năm 2018, Lipson và cộng sự công bố dữ liệu hệ gen từ tám cá thể Mán Bạc. Cả tám gần với các nhóm nói ngôn ngữ Nam Á hiện nay; tổ tiên là hỗn hợp giữa một nguồn liên quan tới nông dân Đông Á từ miền nam Trung Quốc (khoảng 70%) và một dòng Á-Âu phía đông tách ra từ rất sớm, đại diện cho người săn bắt hái lượm (khoảng 30%). Một cá thể (VN29) có tỉ lệ tổ tiên bản địa cao hơn hẳn. Cách giải thích đơn giản nhất của nhóm tác giả là đa số mẫu thuộc một cụm nông dân đồng nhất, đã mang sẵn khoảng 25–30% tổ tiên săn bắt hái lượm trước khi tới đây (ở Trung Quốc hoặc Đông Nam Á), còn VN29, và có thể cả VN40, phản ánh tiếp xúc cục bộ gần đây với người bản địa. Họ lưu ý các nghiên cứu hộp sọ trước đó đặt Mán Bạc ở những vị trí khác nhau: gần dân Đông Á hiện nay, ở giữa hai nhóm, hoặc chia đôi[2].

Điều còn chưa chắc

Dữ liệu hệ gen chỉ gồm tám cá thể, độ phủ thấp vì bảo quản kém ở khí hậu nóng ẩm[2]; ADN ti thể của Shinoda cũng dựa trên mẫu hạn chế[1]. Hình thái sọ gợi sự pha trộn ngay tại Mán Bạc, còn hệ gen cho thấy một cụm khá đồng nhất đã sẵn pha trộn từ trước, nên câu chuyện "hai lớp dân cư gặp nhau ở Mán Bạc" chưa phải kết luận thống nhất.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Marc F. Oxenham, Hirofumi Matsumura, Nguyễn Kim Dũng, Man Bac: The Excavation of a Neolithic Site in Northern Vietnam – The Biology (Terra Australis 33), ANU E Press, Canberra (chủ biên; các chương của Matsumura, Oxenham, Dodo, Shinoda, Sawada, Domett và cộng sự), 2011

    ISBN/DOI: 978-1-921862-22-9 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  2. [2]

    Mark Lipson, Olivia Cheronet, Swapan Mallick, Nadin Rohland, Marc Oxenham, Michael Pietrusewsky, Thomas Oliver Pryce, Anna Willis, Hirofumi Matsumura, Hallie Buckley, Kate Domett, Giang Hai Nguyen, Hoang Hiep Trinh, Aung Aung Kyaw, Tin Tin Win, Baptiste Pradier, Nasreen Broomandkhoshbacht, Francesca Candilio, Piya Changmai, Daniel Fernandes, Matthew Ferry, Beatriz Gamarra, Eadaoin Harney, Jatupol Kampuansai, Wibhu Kutanan, Megan Michel, Mario Novak, Jonas Oppenheimer, Kendra Sirak, Kristin Stewardson, Zhao Zhang, Pavel Flegontov, Ron Pinhasi, David Reich, Ancient genomes document multiple waves of migration in Southeast Asian prehistory, Science, tập 361, số 6397, tr. 92–95, 2018

    ISBN/DOI: 10.1126/science.aat3188 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022

    ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót