Văn hóa Đa Bút: cư dân cồn vỏ nhuyễn thể ở Thanh Hóa và Ninh Bình
Văn hóa Đa Bút lấy tên từ cồn hến Đa Bút (Vĩnh Lộc, Thanh Hóa), gồm khoảng 10 địa điểm ở Thanh Hóa, Ninh Bình, Hà Nam. Bài nêu phát hiện, gốm, đá, mộ táng Cồn Cổ Ngựa và những chỗ các nguồn lệch nhau về niên đại và kinh tế.
Có nguồn · 5

Tên gọi và phát hiện
Văn hóa Đa Bút lấy tên từ di chỉ Đa Bút ở xã Vĩnh Tân, huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, một cồn hến ven sông. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, cồn nằm cách sông Mã khoảng 1,5 km về phía tây nam, cách sông Bưởi khoảng 2 km về phía tây và có núi Mông Cù chắn phía bắc; di chỉ được phát hiện năm 1926, đến năm 1971–1972 Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam khai quật lại[1]. Khi nói về di chỉ này, Piper và cộng sự dẫn báo cáo năm 1932 của E. Patte về cồn vỏ nhuyễn thể và mộ táng ở Đa Bút[2].
Phân bố và niên đại
Các nguồn đếm khoảng 10 địa điểm, phân bố ở Thanh Hóa, Ninh Bình và Hà Nam[2][3][4]. Báo Tuổi Trẻ kể tên Đa Bút, Làng Còng, Bản Thủy, Cồn Cổ Ngựa, Gò Trũng ở Thanh Hóa và Đồng Vườn, hang Sáo, hang Cò, hang Mo ở Ninh Bình[3]; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết ngày nay chỉ còn bốn di chỉ ở Thanh Hóa là Đa Bút, Bản Thủy, Cồn Cổ Ngựa và Gò Trũng[1]. Cũng theo Sở, khoảng 7.000 năm trước, chủ nhân văn hóa Hòa Bình – Bắc Sơn rời hang động xuống đồng bằng sông Mã và văn hóa Đa Bút hình thành từ đó[1]; Nguyễn Khắc Sử coi cộng đồng hang Con Moong là tiền thân của cư dân Đa Bút[5].
Niên đại là chỗ các nguồn lệch nhau rõ nhất. Nguyễn Khắc Sử ghi 7.000–4.000 năm cách ngày nay trong bài năm 2016 và 7.000–4.500 năm trong bài năm 2020[4][5]; Tuổi Trẻ ghi văn hóa tồn tại khoảng 3.000 năm[3]. Piper và cộng sự tính theo năm trước Công nguyên: giai đoạn sớm 7000–5000 TCN (hang Sáo, hang Mòi, mái đá Vàng), giai đoạn giữa đến khoảng 4000 TCN (Đa Bút, Cồn Cổ Ngựa, Bản Thủy), giai đoạn muộn 3000–2000 TCN (Gò Trũng, Làng Còng, Đồng Vườn), đồng thời cho rằng các điểm cư trú ngoài trời xuất hiện từ khoảng 4500 TCN[2]. Hai cách ghi khó so trực tiếp: 7.000 năm cách ngày nay tương đương khoảng 5000 TCN, nên điểm bắt đầu theo Piper (7000 TCN) sớm hơn điểm bắt đầu theo Sử gần 2.000 năm, còn điểm kết thúc theo Sử rơi vào khoảng 2000–2500 TCN.
Gốm và công cụ đá
Piper và cộng sự mô tả gốm Đa Bút là gốm thô pha cát hoặc thạch anh, thường phủ ngoài những rãnh nông song song do lăn bàn dập quấn dây leo[2]. Về đá, giai đoạn sớm có rìu cuội mài ở lưỡi; công cụ mài kỹ hơn xuất hiện ở giai đoạn muộn, có lẽ vào khoảng 3000 TCN[2]. Đợt khai quật Cồn Cổ Ngựa năm 2013 thu rìu đá, bàn nghiền, hòn kê, bàn mài, chì lưới và nhiều đồ gốm[3]. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh kỹ thuật làm gốm và cho rằng cư dân Đa Bút là những người đầu tiên khai phá đồng bằng, dựng nhà vững chắc[1].
Mộ táng ở Cồn Cổ Ngựa
Nghĩa địa Cồn Cổ Ngựa là nguồn tư liệu quan trọng nhất về con người Đa Bút. Báo Tuổi Trẻ năm 2013 tường thuật đợt khai quật rộng 84 m² do Trịnh Hoàng Hiệp (Viện Khảo cổ học) phụ trách, phối hợp các nhà khoa học Đại học Quốc gia Australia: hơn 70 ngôi mộ, phần lớn là đơn táng, có cả song táng và tam táng, chôn một lần hoặc hai lần; mộ không có nấm nhưng thường được đánh dấu bằng đá, người chết nằm nghiêng, chân tay co hoặc duỗi[3]. Piper và cộng sự nói toàn bộ nghĩa địa có hơn 200 mộ, niên đại khoảng 4500 TCN, thi thể ngồi xổm hoặc nằm nghiêng co ở các giai đoạn muộn; qua đặc điểm răng, mọi cá thể đo được đều mang hình thái Australo-Papuan[2]. Hai con số thuộc những phạm vi khác nhau (một đợt đào 84 m² so với cả nghĩa địa) và nguồn chưa nêu chi tiết.
Kinh tế và những chỗ còn tranh luận
Theo Piper và cộng sự, cư dân Đa Bút săn thú rừng, đánh cá ở sông, cửa sông và ven biển, thu lượm cây quả và nhuyễn thể; chưa có bằng chứng trồng trọt hay quản lý vật nuôi. Những báo cáo cũ về chó và gia súc ở Đa Bút (Patte; Vũ Thế Long) và về chó ở Cồn Cổ Ngựa chưa được xác nhận bằng nghiên cứu động vật khảo cổ so sánh; Scott và cộng sự (2019) đưa giả thuyết rằng tỉ lệ chấn thương chi và cột sống cao, cùng ưu thế xương bò – trâu, có thể phản ánh giai đoạn đầu của việc quản lý trâu[2]. Ngược lại, Nguyễn Khắc Sử viết rằng cư dân Đa Bút trồng một số rau củ và phát triển nghề đánh cá sông rồi biển, còn Tuổi Trẻ nhắc đến việc thuần hóa, nuôi trồng động thực vật[4][3]. Trong các đoạn đã đọc, hai nguồn sau chưa dẫn bằng chứng cụ thể cho những nhận định ấy.
Sau Đa Bút
Theo Piper và cộng sự, văn hóa Phùng Nguyên đánh dấu nhiều thay đổi lớn, từ công cụ đá mài đến tục chôn cất. Ở Mán Bạc, nghĩa địa 85 mộ khoảng 1900–1600 TCN có thi thể nằm duỗi ngửa, chôn kèm nhiều gốm và đồ trang sức, khác với mộ Đa Bút và Quỳnh Văn ít đồ chôn theo; một số người ở đây còn mang đặc điểm sọ Australo-Papuan, gợi khả năng cư dân bản địa và nhóm nông dân mới đã hòa nhập[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Những nền văn hóa cổ dọc bờ sông Mã, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa (svhttdl.thanhhoa.gov.vn), 2019
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
Philip J. Piper, Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Nguyễn Thị Thúy, Charles Higham, Fiona Petchey, Elle Grono, Peter Bellwood, The Neolithic of Vietnam (chương trong The Oxford Handbook of Early Southeast Asia, bản thảo đã duyệt đăng trên kho Waikato), Oxford University Press (Higham, C. và Kim, N. C. chủ biên), tr. 194–214, 2022
ISBN/DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199355358.013.14 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
- [4]
Nguyễn Khắc Sử, Diễn trình lịch sử - văn hóa của cư dân miền núi Nghệ An thời tiền sử, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 9 (106), 2016, 2016
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Nguyễn Khắc Sử, Từ hang Con Moong đến kỹ nghệ An Khê: những nhận thức mới về tiền sử Việt Nam và khu vực, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Thông báo khoa học năm 2020, 2020
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót