Hang Con Moong (Thạch Thành, Thanh Hóa)
Hang Con Moong ở Thạch Thành, Thanh Hóa, có địa tầng dày hơn 9 m ghi nhận người tiền sử cư trú liên tục từ khoảng 74.000 đến 7.000 năm trước. Bài nêu các đợt khai quật, các mức văn hóa, hang lân cận, những chỗ nguồn lệch nhau và việc xếp hạng, đề cử di sản.
Có nguồn · 5

Vị trí và quá trình nghiên cứu
Hang Con Moong nằm ở bản Mọ (nay là thôn Thành Trung), xã Thành Yên, huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa, ở độ cao khoảng 150,7 m, trong vùng đệm của Vườn quốc gia Cúc Phương[1][2][3]. Hang được phát hiện năm 1974 và khai quật vào các năm 1976 và 2008; hai đợt này mới xuống tới độ sâu 3,6 m, ghi nhận hai mức văn hóa nối từ Sơn Vi sang Hòa Bình[4]. Từ năm 2010 đến năm 2014, đoàn khảo cổ Việt – Nga, trong chương trình hợp tác giữa Viện Khảo cổ học Việt Nam và Viện Hàn lâm Khoa học Nga, đào tiếp từ độ sâu 3,6 m xuống hơn 10 m[4][5]. Các nguồn chưa thống nhất về bề dày địa tầng: Nguyễn Khắc Sử ghi 10,14 m[1]; Báo Nhân Dân năm 2014 viết cột địa tầng khai quật sâu tới 9,5 m[5], còn năm 2016 ghi địa tầng dày trung bình 9,5 m với 10 tầng văn hóa[2].
Các mức văn hóa từ dưới lên
Theo Nguyễn Khắc Sử, phần địa tầng sâu cho ba mức văn hóa hậu kỳ Đá cũ, được định tuổi bằng 11 niên đại OSL (phát quang kích thích quang học) trải từ khoảng 26.000 đến gần 74.000 năm; các mẫu do Trung tâm Khoa học khảo cổ của Đại học Wollongong (Australia) cùng đoàn Việt – Nga phân tích[4]. Cả chuỗi cư trú được tóm tắt là kéo dài từ khoảng 74.000 đến 7.000 năm cách ngày nay[1].
Mức 5, ở độ sâu 6,8–10,4 m, có tuổi khoảng 63.000–74.000 năm, đúng giai đoạn lạnh nhất của hang. Hiện vật chỉ là vài mảnh thạch anh nhỏ, hầu như không có xương thú hay vỏ nhuyễn thể, nên con người chỉ ghé hang không thường xuyên. Mức 4 (5,1–6,8 m, khoảng 42.000–56.000 năm) có lớp dăm kết đá vôi dày do một đợt lạnh đột ngột; cư dân dùng chủ yếu công cụ mảnh tước và săn thú có xương sống, chưa thu lượm nhuyễn thể. Mức 3 (3,6–5,1 m, khoảng 26.000–36.000 năm) có công cụ cuội nguyên và cuội ghè đẽo nhỏ; người ta nhặt ốc núi và dời ra ở gần cửa hang[4].
Mức 2 (2,5–3,6 m, khoảng 15.600–12.000 năm) mang kỹ nghệ cuội ghè đẽo kiểu Sơn Vi: cư dân săn voi, tê giác, hươu, nai, lợn, thu lượm ốc núi, ốc suối, trai, hến và chôn người chết ngay trong hang, thi thể nằm co, kèm công cụ đá. Mức 1 trên cùng (khoảng 12.000–7.000 năm) thuộc văn hóa Hòa Bình, có rìu mài lưỡi; ở lớp muộn nhất xuất hiện rìu mài toàn thân và gốm văn thừng. Phân tích độ từ cảm ghi nhận đợt lạnh đột ngột Younger Dryas cách nay khoảng 9.310 năm[4].
Tên gọi và niên đại các kỹ nghệ cũng chưa thống nhất. Tường thuật hội thảo năm 2024 của Báo Nhân Dân nêu ba giai đoạn gồm Tiền Hòa Bình khoảng 40.000–30.000 năm, Hòa Bình khoảng 30.000–20.000 năm và hậu Hòa Bình 17.000–7.000 năm, khác cách chia Sơn Vi – Hòa Bình ở trên; bài báo ấy cũng viết rằng dấu tích cư trú kéo dài từ 50.000 đến 7.000 năm[3].
Các hang lân cận
Con Moong không đứng riêng. Khu di sản được mô tả gồm hàng chục hang động và mái đá trên hơn 20.000 ha, chủ yếu thuộc vùng đệm Cúc Phương, kéo sang một số địa vực của Hòa Bình và Ninh Bình[3]. Nguyễn Khắc Sử kể tên các hang Lai, Mang Chiêng, Đắng, Diêm, Mộc Long, mái đá Mộc Long và động Người Xưa; theo ông, lớp dưới của hang Diêm và hang Mang Chiêng tương đương mức 2, lớp trên tương đương mức 1 của Con Moong[4]. Báo Nhân Dân năm 2014 đưa tin hố 6 m² ở hang Diêm phát lộ mộ táng, xương thú và nhuyễn thể, còn hai hố tổng cộng 10 m² ở hang Mang Chiêng cho nhiều tầng văn hóa, di cốt và vết tích mộ; nhóm nghiên cứu nhận xét Mang Chiêng mang tính chất văn hóa Hòa Bình[5].
Ý nghĩa khoa học
Theo Nguyễn Khắc Sử, Con Moong cho một địa tầng chuẩn về diễn trình văn hóa tiền sử Việt Nam từ cuối Đá cũ sang đầu Đá mới, về sự thích ứng của con người với môi trường và về cách các cộng đồng cư trú trong hệ hang động quanh đó; đây là tư liệu cho giai đoạn chuyển từ săn bắt – hái lượm sang nông nghiệp sơ khai[4]. Sau khoảng 7.000 năm trước, khi thời kỳ mưa nhiều cơ bản chấm dứt, con người rời hang xuống đồng bằng ven biển; ông coi cộng đồng Con Moong là tiền thân của cư dân văn hóa Đa Bút ở châu thổ Thanh Hóa và Ninh Bình[4].
Xếp hạng và đề cử di sản
Cuối năm 2015, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng hang Con Moong và các di tích phụ cận là di tích quốc gia đặc biệt; ngày 23/11/2016 Thanh Hóa tổ chức lễ đón bằng tại Thạch Thành, kèm triển lãm gần 500 hiện vật của Bảo tàng tỉnh[2]. Ngày 8/4/2024, tỉnh họp hội thảo đánh giá khả năng đề cử UNESCO ghi vào Danh mục Di sản thế giới. Các đại biểu cho rằng hang và vùng phụ cận có thể đáp ứng ba tiêu chí giá trị nổi bật toàn cầu, trong đó có tầng văn hóa dày bậc nhất Đông Nam Á với diễn biến liên tục; hội thảo kiến nghị lập ban chỉ đạo và xây dựng hồ sơ, nên theo bài báo đây mới là bước chuẩn bị[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Khắc Sử, Con Moong Cave: a prominent prehistoric cultural heritage in Vietnam, Thang Long Journal of Science: Van hien and Heritage, tập 2, số 6 (2022), tr. 1–20 (Đại học Thăng Long), 2022
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Thanh Hóa đón bằng di tích quốc gia đặc biệt hang Con Moong và các di tích phụ cận, Báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn), 2016
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Mai Luận, Thanh Hóa: Xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới hang Con Moong, Báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn), 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
- [5]
Phát hiện nhiều di tích người cổ tại di chỉ hang Con Moong, Báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn), 2014
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót