Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Cao BằngTuyên QuangThái NguyênLạng SơnThời kỳ: Tây Sơn – NguyễnDân tộc: Tày

Khởi nghĩa Nông Văn Vân (1833–1835) ở Cao Bằng – Tuyên Quang

Tri châu Bảo Lạc Nông Văn Vân dựng cờ năm 1833, lôi kéo thổ tù và dân nhiều châu miền núi phía Bắc, đến tháng 3 năm 1835 thì bị dập tắt ở rừng Thẩm Bát. Bài nêu bối cảnh chính sách lưu quan của Minh Mạng, diễn biến và các chỗ nguồn ghi khác nhau về nguyên nhân.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Toàn cảnh thị trấn Bảo Lạc nhìn từ trên cao: các dãy nhà mái đỏ, xám xen đường phố, bên phải là dòng suối chảy dưới chân núi rừng.
Trung tâm thị trấn Bảo Lạc (Cao Bằng) nhìn từ trên cao, ảnh chụp năm 2021. Ảnh hiện đại minh họa vùng đất Bảo Lạc, nơi sách Viện Sử học đặt căn cứ Vân Trung của Nông Văn Vân.VietHung02092007, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Bảo Lạc và dòng họ Nông

Sách Lịch sử Việt Nam của Viện Sử học mô tả Nông Văn Vân là thổ tù huyện Bảo Lạc (Cao Bằng), thuộc dòng họ Nông nhiều đời trấn trị vùng này; ông nội và cha ông đều giữ chức tri châu Bảo Lạc, và ông là anh vợ của Lê Văn Khôi[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông là người Tày; theo sách Bắc Kỳ tiễu phỉ mà bài này dẫn lại, họ Nông được cử làm thổ ty Bảo Lạc từ giữa thế kỷ XVIII, và sau khi Nông Văn Liêm cùng con trưởng mất, Nông Văn Vân lên giữ chức tri châu[4].

Chính sách của triều đình ở miền núi

Các nguồn giải thích khác nhau về bối cảnh. Yoshikawa Kazuki, trong một bài ở Tạp chí Khoa học Đại học Thăng Long, viết rằng Minh Mạng đổi danh xưng "phiên thần" thành "thổ ty" và bãi bỏ chế độ thế tập của họ (năm 1829); những cải cách ấy gây ra cuộc nổi dậy của các thổ ty miền núi phía Bắc do Nông Văn Vân đứng đầu[3]. Sách Viện Sử học nói về lưu quan, tức quan người Kinh do triều đình cử đến: từ năm 1828 nhà Nguyễn đặt lưu quan bên cạnh thổ quan ở một số châu, huyện miền núi để can thiệp sâu hơn vào vùng thượng du; sự có mặt của lưu quan gây trở ngại cho thổ quan và thành cớ để họ chống đối, như thổ tri châu Văn Bàn Hoàng Kim Thịnh năm 1833[1].

Điểm lệch cần lưu ý: sách Viện Sử học đặt việc bỏ chế độ thổ quan thế tập, cử lưu quan trực tiếp cai trị các châu, huyện miền núi phía Bắc vào sau năm 1835, tức sau khi cuộc nổi dậy bị dẹp[1]. Vì vậy bài này chỉ coi chính sách lưu quan là một phần bối cảnh, không coi là nguyên nhân duy nhất.

Ngòi nổ năm 1833: nhiều cách kể

Sách Viện Sử học chép: tháng 8 âm lịch năm Quý Tỵ (1833), các quan phụ trách Tuyên Quang buộc tội Vân làm việc thiếu trách nhiệm và can việc án mạng, phế chức tri châu và sai bắt; khi đó ý định nổi dậy của ông mới thật sự bùng phát. Sách dẫn thêm lời chú của vua Minh Mạng trong Ngự chế thi rằng Vân "cậy ruộng tốt, dân nhiều, ngầm mang chí khác"[1].

Việt Nam sử lược và Wikipedia lại gắn ngòi nổ với cuộc binh biến của Lê Văn Khôi ở Gia Định: triều đình truy bắt thân thuộc Khôi ở Cao Bằng, Tuyên Quang, và Vân, anh vợ Khôi, cũng bị bắt bớ nên nổi lên[2][4]. Wikipedia kể án sát Cao Bằng Phạm Đình Trạc bắt hai con, một em và mười bốn người thân của Khôi, lại sai đào mả ông nội và cha Khôi đốt hài cốt[4]. Mốc khởi sự cũng khác nhau: tháng 7 (Việt Nam sử lược), ngày 3 tháng 8 âm lịch đánh đồn Ninh Biên (sách Viện Sử học), ngày 2 tháng 7 âm lịch xưng "Tiết chế thượng tướng quân" (Wikipedia)[1][2][4].

Diễn biến

Căn cứ chính đặt ở Vân Trung (Bảo Lạc) và Ngọc Mạo (Đồng Mu). Khi mới khởi sự ông xưng Tiết chế thượng tướng quân, tập hợp thổ tù, thổ mục và dân các dân tộc, quân số khoảng 6.000 người, rồi đánh đồn Ninh Biên (Hà Giang), đồn Phúc Nghi và vây thành Tuyên Quang[1]. Nghĩa quân đánh chiếm Bắc Kạn, vây thành Thái Nguyên, hai lần chiếm thành Cao Bằng, và ở Lạng Sơn bắt được tuần phủ Hoàng Văn Quyền[1].

Triều đình huy động các tổng đốc Lê Văn Đức, Nguyễn Đình Phổ, Tạ Quang Cự cùng Nguyễn Công Trứ làm tham tán[1][2]. Theo sách Viện Sử học có ba đợt hành quân: tháng 10 năm 1833, khoảng một vạn quân tới Bảo Lạc nhưng bị vây hơn hai tháng mới rút về Tuyên Quang; tháng 2 năm 1834; và tháng 9 năm 1834 nhằm vào Vân Trung, Ngọc Mạo. Ở Bắc Phấn (Thái Nguyên), nghĩa quân dùng bẫy đá, tên và thuốc độc gây tổn thất lớn cho quân triều[1]. Việt Nam sử lược và Wikipedia chép thêm rằng Vân chạy sang Trung Quốc rồi trở về khi quân triều rút đi[2][4].

Kết thúc năm 1835

Giữa tháng 11 năm 1834 căn cứ Na Tình bị đánh mạnh, Vân phải lui vào rừng núi; khoảng tháng 3 năm 1835 quân triều đình phóng hỏa khu rừng Thẩm Bát và ông "chết thiêu"[1]. Việt Nam sử lược nêu Phạm Văn Điển chỉ huy việc vây và đốt rừng[2]. Wikipedia, dẫn Bắc Kỳ tiễu phỉ và Đại Nam chính biên liệt truyện, kể thêm một thuộc hạ ra thú khai chỗ ẩn náu, đầu Vân bị bêu, mộ tổ phụ bị đào, gia quyến và đồng đảng bị giết, và ghi ngày xảy ra việc là 9 hoặc 11 tháng 3 âm lịch[4]. Theo Wikipedia, trong lúc truy bắt Vân, Minh Mạng còn đổi châu Bảo Lạc thành huyện Để Định để triệt hậu phương của ông[4].

Đánh giá

Sách Viện Sử học coi đây là cuộc khởi nghĩa có địa bàn và ảnh hưởng rộng nhất ở Bắc Bộ dưới thời Minh Mạng, lực lượng chủ yếu là nhân dân các dân tộc nhiều tỉnh phía Bắc; chính quan nhà Nguyễn tâu rằng dân bảy châu ở Lạng Sơn theo "giặc" đến quá nửa, và trong hàng ngũ có cả ông đồ người đồng bằng làm việc thư ký[1]. Yoshikawa ghi thêm rằng chức thổ ty bị bãi sau vụ này, nhưng những năm 1850 triều đình công nhận lại như một hạng được miễn lao dịch và binh dịch, không phục hồi hệ thống trước Minh Mạng[3]. Việt Nam sử lược gọi đây là "giặc Nông", sách Viện Sử học dùng chữ "khởi nghĩa"[1][2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trương Thị Yến (chủ biên), Vũ Duy Mền (chương II), Nguyễn Hữu Tâm (chương VIII), Lịch sử Việt Nam, tập 5: Từ năm 1802 đến năm 1858 (chương I, II; chương VIII, mục "Cuộc nổi dậy của Nông Văn Vân (1833–1835)", tr. 535–541), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; bản PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

  2. [2]

    Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, Quyển II, Phần V, Chương III: Thánh Tổ (tiếp theo) (mục Nông Văn Vân), Văn bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt (bản in 1971; sách xuất bản lần đầu 1920), 1920

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Yoshikawa Kazuki, Governance transition in Nguyễn dynasty's Lạng Sơn province in the nineteenth century, Journal of Science Thang Long University, B1(2), 2021, tr. 106–115, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Nông Văn Vân, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót