Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn Lang – Âu LạcSử liệuTỉnh, thành phố: Lạng SơnThời kỳ: Văn Lang – Âu Lạc

Hang Thẩm Khuyên và Thẩm Hai (Bình Gia, Lạng Sơn): răng người đứng thẳng và hóa thạch động vật

Hai hang đá vôi ở Bình Gia (Lạng Sơn) có răng Homo erectus, răng vượn khổng lồ Gigantopithecus và nhiều hóa thạch động vật Pleistocen. Bài nêu quá trình khai quật, cách phân loại răng và các mốc niên đại lệch nhau (từ 250.000 đến 500.000 năm).

Báo sai sót

Có nguồn · 8

Mô hình phục dựng một con vượn lớn, lông nâu sẫm, mặt đen nhìn thẳng, thân hình đồ sộ, đứng chống hai tay xuống nền mùn nâu đỏ giữa thân tre xanh và cành dương xỉ trong một khu trưng bày trong nhà.
Mô hình phục dựng Gigantopithecus blacki tại triển lãm «Gigants» (Cộng hòa Czech, 2014). Đây là mô hình hiện đại theo suy đoán khoa học, chỉ để minh họa loài vượn khổng lồ; không phải hiện vật hay ảnh chụp từ hang Thẩm Khuyên.Michal Maňas, CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY · Nguồn ảnh

Vị trí và quá trình khai quật

Thẩm Khuyên và Thẩm Hai là hai hang đá vôi ở xã Tân Văn, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn[4][8]. Chữ "thẩm" trong tiếng Tày – Nùng nghĩa là "hang"[8]. Các nguồn không thống nhất về năm khai quật: Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Báo Lạng Sơn ghi năm 1965[4][5], Wikipedia tiếng Việt ghi năm 1964, do Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp chuyên gia cổ sinh của Cộng hòa Dân chủ Đức[8], còn Ciochon và cộng sự chỉ nói chung là giữa thập niên 1960[1]. Báo Lạng Sơn kể thêm rằng ở Thẩm Hai, các nhà khảo cổ Việt Nam và Cộng hòa Liên bang Đức tiếp tục tìm thấy răng hàm trên của người cổ cùng nhiều hóa thạch khác[5].

Bảo tàng Lịch sử quốc gia gọi đây là những hóa thạch răng người đầu tiên do các nhà khảo cổ phát hiện ở Việt Nam: răng khá lớn, răng hàm trên hình khối, răng hàm dưới có dạng hình học, nhiều chiếc còn xương ổ răng[4]. Tháng 12/1993, ba địa điểm Thẩm Khuyên, Thẩm Hai và Kéo Lèng được công nhận là di tích khảo cổ đặc biệt quan trọng[5]; Wikipedia tiếng Việt cho biết quyết định ngày 16/12/1993 của Bộ Văn hóa[8].

Răng người đứng thẳng và vượn khổng lồ

Derevianko và cộng sự tóm tắt rằng các cuộc khai quật ở hai hang cho mười răng Homo erectus, các mảnh răng của vượn người đã tuyệt chủng, cùng hóa thạch động vật gồm những loài như Ailuropoda, Stegodon, Pongo, phần lớn đã tuyệt chủng[3]. Wikipedia tiếng Việt liệt kê chi tiết hơn: hàng chục răng đười ươi và voi, hàng trăm răng khỉ đuôi dài, chín răng người vượn và một răng vượn khổng lồ, phần lớn chân răng bị gặm nhấm[8].

Công trình khoa học chủ chốt là bài của Ciochon và cộng sự năm 1996. Họ phân tích lại trầm tích, dùng uranium/thorium trên thạch nhũ để khoanh thời gian hang bị phá vỡ và lấp đầy, rồi dùng cộng hưởng spin electron (ESR) trên men răng và trầm tích để xác định tầng chứa hóa thạch chính (S1–S3) vào khoảng 475.000 năm trước. Phân tích mảnh vụn cho thấy các răng linh trưởng và mảnh sọ tích tụ từ khoảng cách rất ngắn, dưới dòng nước yếu. Trong số răng linh trưởng thu ở S1–S3, một số thuộc Homo erectus và Gigantopithecus blacki, và nhóm tác giả đưa ra tiêu chí để phân biệt chúng với những răng đười ươi Pongo pygmaeus vốn nhiều hơn. Theo họ, sự cùng có mặt có niên đại này củng cố ý kiến rằng hai loài sống song song lâu dài ở Đông Á trong Pleistocen sớm và giữa[1].

Cách phân loại răng không đơn giản. Schwartz và cộng sự năm 1994, trước bài trên, xem lại chuỗi răng vốn được xếp hết vào đười ươi và nhận thấy chúng gồm nhiều loài: một số đúng là Pongo pygmaeus, phần lớn là loài gần nhưng không đồng nhất với đười ươi, một vài răng thuộc một chi và loài lớn chưa từng được mô tả, kèm Gigantopithecus blacki và "Homo sp.". Nhóm này coi hóa thạch là của hang breccia cuối trung kỳ Pleistocen[2]. Như vậy hai nhóm tác giả cùng thừa nhận có răng người cổ, nhưng độ chắc chắn khi gán loài và mức độ đa dạng khác nhau.

Hóa thạch động vật ở Thẩm Hai

Thẩm Hai không chỉ có răng người. Lopatin năm 2021 mô tả loài chuột nhỏ Typhlomys stegodontis từ một mảnh hàm trên và các răng rời lấy trong địa điểm Thẩm Hai thuộc trung kỳ Pleistocen, và nói đây là phát hiện đầu tiên của họ Platacanthomyidae hóa thạch ở Việt Nam[7]. Tài liệu giới thiệu của tỉnh Lạng Sơn cũng ghi ở đây có hóa thạch của nhiều loài động vật cổ sinh, cùng răng người vượn đứng thẳng[6].

Niên đại: các con số lệch nhau

Nguồn viết về cùng địa điểm nêu những mốc rất khác nhau. Ciochon và cộng sự chọn khoảng 475.000 năm[1]; Derevianko và cộng sự ghi 475 ± 125 nghìn năm[3]; tài liệu của tỉnh Lạng Sơn ghi 475.000 năm[6]; Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi 500.000–400.000 năm[4]. Trong khi đó, Báo Lạng Sơn năm 2011 và Wikipedia tiếng Việt lại nêu khoảng 250.000 năm, và Wikipedia dẫn kết quả khảo sát của đoàn cổ sinh học hỗn hợp Mỹ – Úc năm 1993[5][8]. Báo Lạng Sơn và Wikipedia không nói mốc 250.000 năm đến từ phương pháp nào; bài ESR của Ciochon và cộng sự là phân tích có phương pháp rõ ràng nhất trong số đã đọc.

Hang Kéo Lèng và ý nghĩa

Báo Lạng Sơn coi Kéo Lèng là hang riêng, cách khoảng 3 km, có răng gấu tre, răng hàm, hộp sọ và xương sống của người cổ cách nay khoảng 30.000 năm[5]; tài liệu của tỉnh cũng đề mốc 30.000 năm cho răng người khai quật ở hang cổ sinh Kéo Lèng[6]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi Thẩm Khuyên còn được gọi là Kéo Lèng[8]. Điểm này chưa thống nhất. Ciochon và cộng sự gọi Thẩm Khuyên là một trong những địa điểm quan trọng nhất của Đông Á về hóa thạch động vật có xương sống[1].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    R. Ciochon, V. T. Long, R. Larick, L. González, R. Grün, J. de Vos, C. Yonge, L. Taylor, H. Yoshida, M. Reagan, Dated co-occurrence of Homo erectus and Gigantopithecus from Tham Khuyen Cave, Vietnam, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 93 (7): 3016–3020 (chỉ đọc được tóm tắt), 1996

    ISBN/DOI: 10.1073/pnas.93.7.3016 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  2. [2]

    J. H. Schwartz, Vu The Long, Nguyen Lan Cuong, Le Trung Kha, I. Tattersall, A diverse hominoid fauna from the Late Middle Pleistocene breccia cave of Tham Khuyen, Socialist Republic of Vietnam, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, no. 73 (chỉ đọc được tóm tắt trên kho AMNH), 1994

    ISBN/DOI: hdl:2246/258 (kho số AMNH) · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  3. [3]

    A. P. Derevianko, A. V. Kandyba, Nguyễn Khắc Sử, Palaeolithic and Bifacial Industries of Vietnam in Comparison with Those in East, Southeast, and South Asia, Vietnam Social Sciences, số 1 (201), 2021 (bản in ghi thêm 'et al.'), 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Teeth of hominids (răng người vượn, hang Thẩm Khuyên và Thẩm Hai), Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), mục Artifacts - Documents, đăng ngày 11/4/2018, 2018

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    Lạng Sơn: Vùng đất của những dấu tích cổ, Báo và Phát thanh, Truyền hình Lạng Sơn (baolangson.vn), đăng ngày 2/11/2011, 2011

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Góc nhìn Văn hóa Lạng Sơn trong Hội nhập và Phát triển (tài liệu giới thiệu song ngữ Việt – Pháp), Tỉnh Lạng Sơn (songv.langson.gov.vn), tệp tải lên ngày 23/10/2024, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  7. [7]

    A. V. Lopatin, A New Species of Typhlomys (Platacanthomyidae, Rodentia) from the Middle Pleistocene of Northern Vietnam, Doklady Biological Sciences 501: 177–181 (chỉ đọc được tóm tắt), 2021

    ISBN/DOI: 10.1134/S0012496621060065 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  8. [8]

    Hang Thẩm Khuyên, Wikipedia tiếng Việt (vi.wikipedia.org)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót