Yang trong tín ngưỡng các dân tộc Tây Nguyên
Yang là tên chung của thần linh trong tín ngưỡng vạn vật hữu linh ở Tây Nguyên. Bài tóm lược cách hiểu về Yang, hệ thống thần của người Ê Đê, Ba Na, Cơ Ho, quan hệ giữa con người với Yang, người thực hành nghi lễ và những biến đổi hiện nay.
Có nguồn · 5

Yang là gì
Yang là tên gọi phổ biến trong nhiều cộng đồng bản địa Tây Nguyên để chỉ một lực lượng siêu nhiên vô hình, luôn có thể tác động tốt hoặc xấu đến đời sống con người. Đỗ Hồng Kỳ xếp tín ngưỡng bản địa của cư dân Tây Nguyên vào loại vạn vật hữu linh, trong đó phần hồn chi phối phần xác của con người. Tác giả phỏng đoán từ Yang vốn phổ biến ở các tộc người Nam Đảo (người Chăm cũng gọi thần linh là Yang) rồi các nhóm Nam Á mới tiếp nhận; đây chưa phải kết luận đã kiểm chứng[1].
Yang vô hình nhưng được hình dung bằng dáng vẻ cụ thể: người Ê Đê tưởng tượng Yang Briêng (thần sao băng) giống con khỉ, còn thần Liê, thần ác gây hạn hán mất mùa, mặt tròn, da đen, răng thưa. Phân chia thần thiện, thần ác chỉ tương đối: điều quan trọng là con người ứng xử với Yang thế nào[1].
Hệ thống thần linh
Cách gọi và thứ bậc khác nhau giữa các tộc người. Tổng quan của Đoàn Việt thuật lại các nghiên cứu trước năm 1975. Theo Jacques Dournes (Dam Bo), thần tối cao được các tộc người phía Nam gọi chung là Ndu, ở phía Bắc gọi là Yang Kuh Keh – Bok Glaih hoặc Kodra ban gong, người Ê Đê gọi là Aê Du – Aê Diê. Dưới đó là vô số thần phân theo tính cách (thiện – ác), nơi trú ngụ (mặt trời, mặt trăng, trời, đất) và chức năng (mưa, sấm sét, đá thiêng, cây thiêng)[2].
Với người Ê Đê, Anna de Hautecloque-Howe ghi nhận Aê Diê là đấng sáng tạo, Y Briêng là thần chết dữ, Aê Mdao là thần dịch bệnh, cùng thần nước Yang êa, thần lúa Yang mdiê, thần cây, thần núi đá, thần sông suối. Với người Ba Na, ghi chép đầu thập niên 1930 của Nguyễn Kinh Chi và Nguyễn Đổng Chi nêu thượng đẳng thần như Bok Kơi Yơi, Yã Kơn Keh (tạo hóa), Bok Glai (sấm sét), Yang Đak (nước), Yang Sơri (lúa), hạ đẳng thần như Yang Lơng (cây) và các hung thần gây dịch bệnh[2]. (Các nội dung này đọc qua bài tổng quan.)
Với người Cơ Ho Srê ở Di Linh (Lâm Đồng), Võ Tấn Tú ghi nhận các thần được thờ nhiều nhất là yang Koi (lúa), yang Đạ (nước), yang Pnơm (núi), yang Chi (cây), yang Ù Tiah (đất), yang Măt Tơ ngai (mặt trời), yang Pit (sấm), yang Mìu (mưa), đều gắn với nghề trồng lúa nước; Yang N’du là thần tạo giống lúa và dạy con người làm lúa nước[3]. Người Ê Đê coi lửa là Yang Pui, vị thần mang bình an, xua tà ma và thú dữ; ngọn lửa đầu tiên khi dựng nhà dài phải được cúng và giữ liên tục ba ngày đêm[4]. Yang Pơtao Apui (Vua Lửa) của người Gia Rai có bài riêng.
Quan hệ giữa con người và Yang
Người Cơ Ho Srê tin rằng cuộc sống yên ổn, mùa màng bội thu, buôn làng đoàn kết là nhờ Yang phù hộ, nên phải nhớ và tạ ơn. Nếu trong buôn có trộm cắp, loạn luân làm Yang phật ý, Yang sẽ phạt bằng hạn hán, mưa nhiều, mất mùa, và dân làng phải cúng tạ lỗi. Gặp thiên tai, sâu bệnh, họ không trách thần mà cho rằng mình ăn ở chưa tốt[3]. Đỗ Hồng Kỳ chia nghi lễ thành hai hệ lớn, vòng đời và nông nghiệp, đi kèm kiêng kỵ, nhằm mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, người khỏe, buôn làng yên vui[1].
Lễ cầu mưa của người Ê Đê là một ví dụ. Dân buôn dựng cây nêu và chòi hai tầng (tầng trên thờ trời, tầng dưới là kho lúa). Lễ vật gồm một heo, một dê, hai gà và bốn ché rượu cần: heo cúng thần đất, dê cúng thần trời (núi), gà cúng thần nước. Theo quan niệm Ê Đê, mất mùa do thần Ác (Yang Liê) khiến muông thú phá rẫy, nên dưới chân chòi đặt tượng thần Ác, và cuối lễ các chàng trai cầm khiên, giáo múa quanh rẫy rồi chặt đầu tượng để trừ tà[5].
Người thực hành và hiến sinh
Người giao tiếp với Yang là chủ lễ và thầy cúng: ở lễ cầu mưa Ê Đê, thầy cúng thắp nến, ôm gà trắng khấn theo tiếng chiêng rồi mời chủ buôn ăn thịt, uống rượu trước[5]; ở người Cơ Ho Srê, chủ lễ cầu khấn cho lúa tươi tốt, dân làng bình an, rồi mời thần về nhận lễ vật và chung vui[3]. Dournes cho rằng các “giao ước máu” với thần linh do bojou (phù thủy) thực hiện[2]. Vật hiến sinh gồm gà, lợn, dê, và với những lễ lớn là trâu; xem thêm bài về lễ đâm trâu.
Biến đổi
Đỗ Hồng Kỳ cho biết Công giáo và Tin Lành vào vùng này từ giữa thế kỷ XIX, tăng nhanh gần đây; người theo đạo không đồng nhất, có người đoạn tuyệt với tập tục, có người “nửa dành cho Chúa, nửa dành cho tập tục”[1]. Ở Di Linh, phần lớn lễ nông nghiệp của người Cơ Ho Srê không còn duy trì do áp dụng khoa học kỹ thuật và do người theo tôn giáo không tổ chức. Một số gia đình không theo đạo vẫn làm lễ cúng đình (Nhô wèr) và lễ đậy nắp vựa thóc (Nhô lìr bong) với quy mô nhỏ, vật tế thường là gà, lợn, dê, bánh nếp. Tác giả viết nay họ không cúng Yang nhưng vẫn ăn uống với lễ vật như xưa để tạ ơn trời đất; lễ cúng rửa máy cày thay lễ rửa chân trâu[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Đỗ Hồng Kỳ, Văn hóa – tôn giáo tín ngưỡng cổ truyền Tây Nguyên: thực trạng và giải pháp, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 (2010), 2010
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Đoàn Việt, Tình hình nghiên cứu về văn hóa tinh thần của một số tộc người ở vùng Tây Nguyên, Tạp chí Dân tộc học, số 6 (2020), 2020
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Võ Tấn Tú, Những nghi lễ nông nghiệp của người Cơ-ho Srê ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, Tạp chí Dân tộc học, số 6 (2016), 2016
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Nguyễn Hoài Bão, Trần Hằng, Ấm áp bếp lửa người Ê Đê, Báo Nhân Dân (nhandan.vn), đăng 30/04/2026, 2026
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Nguyễn Công Lý, Lễ cầu mưa của người Ê Đê, Báo Nhân Dân (nhandan.vn), đăng 25/04/2024, 2024
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót