Thiền phái Lâm Tế Liễu Quán ở Đàng Trong: thiền sư Liễu Quán và bài kệ truyền thừa
Thiền sư Liễu Quán (khoảng 1667–1742), quê Phú Yên, tu học ở Huế và được Tử Dung ấn chứng, là sơ tổ dòng Lâm Tế Liễu Quán. Bài nêu hành trạng, bài kệ 48 chữ, các tổ đình ở Huế, sự lan rộng và những chỗ nguồn ghi khác nhau.
Có nguồn · 4

Vị sơ tổ của một dòng Lâm Tế ở Đàng Trong
Liễu Quán (pháp danh Thiệt Diệu) là thiền sư được tôn làm sơ tổ của phái thiền Lâm Tế Liễu Quán; nếu tính từ tổ Lâm Tế thì ông thuộc đời thứ 35[1]. Ông quê ở làng Bạch Mã (còn chép Bạc Mã), huyện Đồng Xuân, Phú Yên[2]. Năm sinh được chép không giống nhau: Tuổi Trẻ ghi 1667–1742, Nguyễn Hữu Sử và Phan Trương Quốc Trung viết sư thọ 76 tuổi, còn Hoàng Ngọc Vĩnh và cộng sự ghi 1670–1742; Wikipedia tiếng Việt cho biết văn bia ghi 1667 và nhiều sách ghi 1668 hoặc 1670[1][2][3][4]. Năm mất 1742 thì các nguồn khớp nhau.
Con đường tu học
Theo Hoàng Ngọc Vĩnh, ông mồ côi mẹ từ năm sáu tuổi, năm 12 tuổi xuất gia với thiền sư Tế Viên ở chùa Hội Tôn (Phú Yên). Năm 1690 ông ra Thuận Hóa cầu đạo với thiền sư Giác Phong, năm 1695 thọ sa di với thiền sư Thạch Liêm và năm 1697 thọ tỳ kheo với thiền sư Từ Lâm. Năm 1702 ông đến chùa Long Sơn xin ấn chứng của thiền sư Minh Hoằng Tử Dung (Lâm Tế) nhưng chưa giải được công án "Vạn pháp quy nhất, nhất quy hà xứ"; năm 1708 ông trình bày sở đắc và được thầy khen, đến năm 1712 nhận ấn chứng trong lễ Toàn viện ở Quảng Nam[2]. Nguyễn Hữu Sử và Phan Trương Quốc Trung cho biết ba vị thầy đầu thuộc phái Tào Động[1].
Cũng theo hai tác giả này, sư thuyết pháp 34 năm, mở sáu đại giới đàn, độ 49 đệ tử xuất gia và không để lại tác phẩm nào ngoài bài kệ truyền thừa[1]. Khi chúa Nguyễn xuống chiếu mời vào cung, sư từ chối vì "chí tại lâm tuyền"[1]. Sau khi sư viên tịch năm 1742, chúa ban thụy hiệu "Chính Giác Viên Ngộ Hòa thượng" và cho khắc bia[3]; bài văn bia do sư Thiện Kế, một nhà sư gốc Hoa, soạn đến năm 1748[1]. Tháp của sư nằm ở chân núi Thiên Thai, Huế[3].
Bối cảnh Phật giáo Huế
Theo Nguyễn Hữu Sử và Phan Trương Quốc Trung, dưới thời các chúa Nguyễn, nhiều tổ đình lớn ở Huế do thiền sư gốc Hoa khai sơn, như Giác Phong (chùa Hàm Long, Thiên Thọ, Báo Quốc), Nguyên Thiều (Quốc Ân) và Đại Sán Thạch Liêm (Thiền Lâm); phái Tào Động còn được giới cầm quyền ủng hộ trong một thời gian[1]. Hoàng Ngọc Vĩnh ghi rằng từ năm 1712 Huế dần thành trung tâm của phái Liễu Quán ở Đàng Trong[2].
Bài kệ truyền thừa
Kệ gồm 12 câu bốn chữ, tức 48 chữ, mỗi chữ là chữ lót trong pháp danh của một thế hệ[1]: "Thật tế đại đạo, Tánh hải thanh trừng, Tâm nguyên quảng nhuận, Đức bổn từ phong; Giới định phước huệ, Thể dụng viên thông; Vĩnh siêu trí quả, Mật khế thành công; Truyền trì diệu lý, Diễn xướng chánh tông; Hành giải tương ưng, Đạt ngộ chân không"[1][2]. Văn bản chữ Hán chỉ thấy trong Hàm Long sơn chí và Lịch truyền tổ đồ, hai bản này lệch nhau mấy chữ; văn bia tháp không chép kệ[1]. Nguyễn Hữu Sử và Phan Trương Quốc Trung thống kê tỉ lệ chép nhầm do đồng âm trong các công trình tiếng Việt lên tới 14%, và nhấn mạnh rằng sai một chữ nghĩa là sai tên một thế hệ[1].
Về nội dung, các tác giả cho rằng kệ nhấn mạnh tính thực tiễn của con đường giới – định – tuệ và việc "hành giải tương ưng"; họ dẫn nhận xét của Nguyễn Lang rằng dòng thiền này đã thoát khỏi sắc màu Phật giáo Quảng Đông, Phúc Kiến[1]. Hoàng Ngọc Vĩnh cho rằng thiền phái dung hợp Lâm Tế với Tào Động trên nền văn hóa Việt, và trong dân gian thiên nhiều về Tịnh độ[2].
Tổ đình và sự lan tỏa
Theo Hoàng Ngọc Vĩnh, các chùa Thuyền Tôn, Ấn Tông (Từ Đàm), Viên Thông, Viên Giác, Kỳ Viên ở Huế đều thuộc phái Liễu Quán, và các đệ tử nối pháp của sư có khoảng 9 vị ở Huế, khoảng 10 vị ở Phú Yên[2]. Wikipedia tiếng Việt chép chùa Thiền Tôn có gốc là am tranh trong rừng thông núi Thiên Thai, nơi sư ở từ năm 1722, còn chùa Viên Thông là nơi sư viên tịch[4]. Ở Hội An, thiền sư Minh Hải cũng là Lâm Tế đời 35 nhưng truyền theo một bài kệ khác của Nguyên Thiều[2].
Dòng kệ trước đây chủ yếu ở miền Trung và miền Nam, nay lan ra phía Bắc như Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng, Hải Dương, Phú Thọ[1]. Tại hội thảo năm 2023 ở Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế, Hòa thượng Thích Hải Ấn nói phái có hàng nghìn ngôi chùa và hàng triệu tăng ni, Phật tử trong và ngoài nước, đây là số liệu do người trong cuộc nêu, chưa có thống kê độc lập[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Nhật Linh, Thiền sư Liễu Quán có vị trí đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, Tuổi Trẻ Online, đăng ngày 31/12/2023, 2023
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót