Lễ Rija Nưgar của người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận: lễ tống ôn đầu năm Chăm lịch
Rija Nưgar là lễ "của xứ sở" mở đầu năm Chăm lịch, do ông Ka-ing và thầy vỗ Maduen chủ trì: ngày vào cúng thần mới bằng gà, ngày ra cúng thần cũ bằng dê, rồi tiễn hình nhân Salih. Bài tóm lược trình tự, vai trò các thầy lễ và những cách hiểu khác nhau về nguồn gốc.
Có nguồn · 5

Lễ của xứ sở vào đầu năm Chăm lịch
Rija Nưgar thường được hiểu là "lễ của xứ sở": Rija là lễ, Nưgar là xứ sở[3]. Đây là nghi lễ mở đầu chuỗi lễ trong năm của người Chăm, tổ chức vào đầu tháng Giêng Chăm lịch, khoảng tháng Tư, tháng Năm dương lịch[1][5]. Mục đích chính là tẩy uế điều xấu của năm cũ và cầu mưa thuận gió hòa cho vụ mùa mới, nên nhiều tác giả gọi đây là lễ tống ôn[1][5]. Cộng đồng Chăm Bàlamôn (Ahiér) và Chăm Bàni (Awal) ở Ninh Thuận và Bình Thuận (nay thuộc Khánh Hòa và Lâm Đồng) cùng tham gia[1][4][5]; mỗi làng tổ chức riêng tại nhà lễ dựng tạm ở đầu làng hoặc trên bãi đất trống[2][5]. Bài của Dương Văn Út nhấn mạnh đây là lễ chung của người Chăm, không phân biệt tôn giáo[3].
Lễ kéo dài hai ngày, thường vào thứ Năm (ngày "vào") và thứ Sáu (ngày "ra"). Phạm Minh Phương, Nguyễn Bình và Dương Văn Út cùng ghi rằng thứ Năm phải rơi vào một ngày lẻ của tháng Giêng, nếu không thì dời sang tuần sau[1][3]; tác giả sau cho rằng số lẻ mang tính âm, gắn với nữ giới và hình tượng Mẹ xứ sở[3]. Các nguồn không hoàn toàn khớp nhau: VnExpress ghi người Ahiér làm vào thứ Tư và thứ Năm, người Awal vào thứ Năm và thứ Sáu[4], còn báo Nhân Dân cho biết lễ tẩy uế diễn ra một ngày trước ngày vào[5].
Nhà lễ và những người hành lễ
Chủ lễ là ông Ka-ing, người múa dâng thần, và thầy vỗ Maduen, người vỗ trống Baranưng, hát thánh ca mời thần về dự lễ; đi kèm là các nghệ nhân trống Ginăng và kèn Saranai[1][4]. Các nghiên cứu xếp ông Ka-ing, bà bóng Pajâu và bà bóng dòng họ Muk Rija vào tầng lớp thầy lễ mang tính shaman, tức người trung gian giữa thần linh và con người[1]. Vai trò của bà Pajâu khác nhau theo nơi: ở làng Bỉnh Nghĩa (Ninh Thuận cũ), bà cùng thầy kéo đàn Kadhar đảm nhận phần cúng thần cũ trong ngày ra, và làng này chỉ còn một bà Pajâu của cộng đồng[2]. Ngoài lễ Rija Nưgar, bà còn dâng lễ, tắm tượng thần trong lễ Katê[1].
Ngày vào và ngày ra
Người Chăm có câu "vào cúng gà, ra cúng dê"[5]. Ngày vào dành cho các vị thần "mới", thường là các vị chịu ảnh hưởng Hồi giáo như Po Tang, Po Tang Ahaok (thần chèo thuyền) hay Po Riyak (thần sóng biển); lễ vật chính là gà[1][2]. Khi thầy Maduen hát bài thánh ca riêng của từng thần, ông Ka-ing múa một điệu tương ứng[4]. Ngày ra dành cho thần "cũ", gồm các vị bản địa và Bàlamôn như Po Ina Nagar, Po Klaong Girai, Po Romé; lễ vật chính là dê[1][2]. Điệu múa đạp lửa, khi ông Ka-ing lên đồng và chân trần giẫm tắt ngọn lửa, được mô tả như biểu tượng của ý chí cộng đồng và việc xua nắng hạn; quả lựu, tượng trưng chàng Cei Dalim, là lễ vật không thể thiếu[4].
Phần kết là nghi thức Palaw Salih. Hình nhân nặn bằng bột gạo, thường là hai cặp đàn ông và hai cặp đàn bà (có nơi nặn ba hình người), kèm các cặp trâu, ngựa, lợn, dê, gà, chuột, được ông Ka-ing gieo hồn bằng nắm gạo rồi mang ra sông, như thay người và vật nuôi gánh đi điều xấu của năm cũ[1]; VnExpress chỉ nhắc hai hình nhân[4]. Lời khấn dặn các Salih đến gặp hai vị thần tối cao Po Kuk và Po Yang Amư[1].
Những cách hiểu về lễ
Về nguồn gốc, Dương Văn Út dẫn ý kiến của Inrasara rằng lễ có thể xuất hiện vào thế kỷ XVII dưới thời vua Po Rome (1627–1651), khi Champa giao lưu với thế giới Mã Lai; ông lại cho rằng bia ký quanh tháp Po Nagar cho thấy lễ là bản địa, có từ sớm, gắn với tục thờ Mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar, và xem đây là lễ hội thờ Mẫu[3]. Theo Ngô Văn Doanh (do Phạm Minh Phương dẫn), nghi thức thả hình nhân còn mang lớp thần thoại Hồi giáo: Po Kuk tương ứng nhân vật Nuk (Nuh) và lễ thức gợi hình ảnh con thuyền cứu thế[1]. Tài Công Thùy Diễm lại phân tích lễ ở Bỉnh Nghĩa qua các cặp đối ứng: thần mới và cũ, lễ vật chay và mặn, nam và nữ; làng này còn có màn múa phồn thực với ba cây tre và nghi thức hát đối đáp[2]. Các cách đọc không loại trừ nhau, và bài này không chọn một cách giải thích.
Hệ thống lễ hội đầu năm của làng Bỉnh Nghĩa đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 606/QĐ-BVHTTDL ngày 3/2/2021[2].
Sau Rija Nưgar
Theo Ngô Văn Doanh (qua Phạm Minh Phương), chỉ khi lễ Palao Rija Sah, cầu đảo thần sóng, diễn ra vào thượng tuần tháng Hai Chăm lịch thì Rija Nưgar mới thực sự kết thúc. Ở Ninh Thuận, lễ này được làm tại các vùng cửa biển như Cà Ná, Cà Đú và Cửa Nại; ở Bình Thuận, tại cầu Sông Cạn, nơi bà bóng Pajâu múa hát và thả lễ vật lên hai chiếc bè cho trôi ra biển[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Tài Công Thùy Diễm, Liên Hương, Cấu trúc lưỡng hợp trong lễ hội của người Chăm (nghiên cứu trường hợp lễ Rija Nagar, lễ hội đầu năm của người Chăm tỉnh Ninh Thuận), Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 599 (tháng 3/2025), tr. 46–49, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
- [4]
- [5]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót