Dân tộc Gia Rai

Tên gọi và nguồn gốc

Người Gia Rai tự gọi là Gia Rai, còn được gọi là Giơ Ray hoặc Chơ Ray. Cộng đồng gồm các nhóm địa phương Chor, Hđrung (gồm cả Hbau, Chor), Aráp, Mthur và Tơbuân^[1][2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, đây là cư dân sinh tụ sớm ở vùng núi Tây Nguyên, một phần lan sang Campuchia; trước thế kỷ XI, người Ê Đê và Gia Rai được gọi chung là Rang Đêy. Sử phong kiến Việt Nam thế kỷ XV - XVI ghi nhận các danh hiệu Thủy Xá (vua Nước) và Hỏa Xá (vua Lửa)^[1]. Dân số theo cuộc điều tra năm 2019 là 513.930 người^[1][2].

Địa bàn cư trú

Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người Gia Rai cư trú chủ yếu ở Gia Lai, Đắk Lắk và Quảng Ngãi^[2]. Báo Nhân Dân (2022) ghi cụ thể hơn: chủ yếu ở Gia Lai, phía tây vùng Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk), phía nam vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi) và phía bắc Đắk Lắk^[4]. Phần lớn sống trên cao nguyên và các thung lũng bằng phẳng^[2]. Làng gọi là plơi hoặc bôn, vừa là đơn vị cư trú vừa là tổ chức xã hội^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Gia Rai thuộc nhóm Malayô - Pôlynêxia trong ngữ hệ Nam Đảo^[1][2]. Người Gia Rai đã có bộ chữ theo mẫu tự Latinh; hiện nay học sinh học tiếng và chữ phổ thông^[1].

Kinh tế truyền thống

Trồng trọt là gốc của sản xuất. Đất canh tác (hma) thuộc sở hữu từng gia đình, làm theo lối nửa vườn nửa rẫy, phát đốt và chọc lỗ tra hạt; ruộng nước trước dùng cuốc, nay đang chuyển sang cày bừa bằng hai con bò kéo^[1]. Ngày nay lúa nước được mở rộng, cùng với hồ tiêu, cà phê, cao su^[2]. Chăn nuôi gồm trâu, bò, ngựa, voi, lợn, gà; trâu quan trọng nhất, là vật ngang giá để đổi chiêng, ché và dùng để hiến sinh^[1][2]. Nghề phụ có mộc, rèn, đan lát và dệt bằng khung dệt kiểu Inđônêdiêng^[1]. Gạo tẻ là lương thực chính, ngô là lương thực phụ; trong tiệc, ché rượu cần đặt ở trung tâm^[1].

Nhà ở

Người Gia Rai ở nhà sàn, có loại dài và loại nhỏ; cửa chính luôn hướng về phía bắc, nhà ít cửa sổ, có sàn phụ cho phụ nữ giã gạo, dệt vải, mái thường lợp tranh và các bộ phận liên kết chủ yếu bằng ngoàm vuông, dây buộc^[2]. Nhà dài kiểu la-yun-pa có kích thước trung bình khoảng 13,5 m x 3,5 m, chia làm hai phần là bên mang và bên óc, có hai bếp^[1]. Trừ nhóm Chor và Mthur, các nhóm khác đều có nhà rông, nơi sinh hoạt, lễ hội và nghi lễ của làng^[2].

Nghệ thuật điêu khắc và trang trí tập trung ở nhà rông và nhà mồ^[2]. Ngôi nhà mồ trưng bày trong Vườn Kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam do năm người Gia Rai Aráp dựng năm 1998 ở làng Mrông Ngọ, huyện Chư Pah, Gia Lai: quanh nhà là hàng rào tượng gỗ đẽo bằng rìu, đục và dao, mái lợp ván gỗ phủ phên tre vẽ hình bằng phẩm màu đỏ tự chế, các hình chạm trên nóc chủ yếu mô tả sinh hoạt trong lễ bỏ mả. Bên trong có ché, bát, đĩa và mô hình dụng cụ lao động làm đồ dùng cho người quá cố. Nhà mồ chỉ được làm đẹp để phục vụ lễ bỏ mả kéo dài vài ba ngày, sau đó bị bỏ hoang và hư hỏng dần^[3].

Trang phục

Nam giới đóng khố vải trắng kẻ sọc nhiều màu; ngày lễ đóng khố vải chàm dài khoảng 4 m, hai đầu có tua chỉ nhiều màu, mặc áo đen cộc tay, hở nách. Nữ giới mặc váy chàm dài khoảng 1,4 m có đường viền hoa văn ở gấu, cùng áo cánh ngắn bó sát, tay dài. Do khí hậu nóng quanh năm, nam nữ đều thích cởi trần. Đến tuổi thành niên có tục cưa răng hàm trên; phụ nữ xâu tai, căng tai, nam giới đục lỗ tai^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Xã hội truyền thống có hình thức tổ chức tiền nhà nước mang tính thần quyền, với "vua Lửa" (Pơtao Pui) và "vua Nước" (Pơtao Ia). Mỗi làng xưa có hội đồng gồm những người đàn ông lớn tuổi, có uy tín và hiểu luật tục, chủ trì mọi hoạt động; ngày nay trưởng thôn do dân bầu^[2].

Chế độ mẫu hệ được đề cao: đàn ông sau cưới về ở nhà vợ, người vợ là chủ gia đình và chủ tài sản, con theo họ mẹ, con gái út thường được chia nhiều tài sản hơn, còn đàn ông vẫn giữ vai trò chính trong sản xuất và công việc xã hội^[2]. Gia đình nhỏ mẫu hệ là nét nổi bật, khác với đại gia đình mẫu hệ của người Ê Đê; thanh niên 18 - 19 tuổi tự do chọn người yêu, nhà gái chủ động^[1]. Hôn nhân theo nguyên tắc ngoại hôn, không kết hôn cùng họ; ngày nay có hôn nhân hỗn hợp, nhất là với người Kinh, và một số người có học vấn cao theo họ cha, làm cấu trúc gia đình truyền thống thay đổi dần^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Gia Rai theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh, tin vào nhiều thần (Yang): thần nhà (Yang sang), thần làng (Yang ala bôn), thần nước (Yang ia), thần vua (Yang pơtao); họ tin linh hồn người chết vẫn tồn tại và có thể thành ma, và tin ở "ma lai", người dùng ma thuật gây hại^[1][2]. Một số người hiện theo Công giáo hoặc Tin Lành^[2]. Khi dựng nhà mới phải có lễ đâm trâu và trồng cây gạo^[1].

Lễ bỏ mả là lễ đoạn tang, lễ hội lớn nhất và tốn kém nhất, tổng hợp nhiều yếu tố văn hóa đặc sắc, trong lễ có múa mặt nạ; ngoài ra còn có lễ lập làng mới, lễ kết nghĩa, lễ cúng thần nước^[2]. Người cùng họ mẹ được chôn chung một huyệt, sau nhiều lớp mộ mới làm lễ bỏ mả^[1]. Báo Nhân Dân (2025) cho biết ở huyện Chư Păh, lễ bỏ mả (pơthi) kéo dài từ một tuần đến cả tháng tùy điều kiện gia đình, có cồng chiêng của nhiều làng và được xem như một cuộc trình diễn nghệ thuật tổng hợp; tượng nhà mồ do nghệ nhân chạm khắc, mỗi làng chỉ có vài người đủ khả năng. Bài báo cũng nêu thực tế chi phí lớn và nguy cơ mai một của nghề tạc tượng^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn nghệ dân gian phong phú, gồm hát ru, đồng dao, hát giao duyên, adoh và hát kể trường ca; hai trường ca nổi bật là Đăm San và Xinh Nhã, được hát thơ có đệm đàn tưng nưng^[2]. Các điệu múa dân gian có động tác mô phỏng chiến tranh giữa các bộ tộc, và múa xoang trong lễ hội; nhạc cụ phổ biến gồm tơ rưng, krông put, tưng nưng và cồng chiêng^[1][2]. Cồng chiêng gắn với lễ hội đâm trâu^[1]. Ở phạm vi Tây Nguyên, hồ sơ UNESCO về Không gian văn hóa cồng chiêng (ghi danh năm 2008) nhấn mạnh cồng chiêng là phương tiện giao tiếp giữa con người với thần linh và dấu hiệu của của cải, uy quyền của gia đình^[5].