Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Phong tục vòng đờiSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiBắc NinhHưng YênNinh BìnhDân tộc: Kinh

Lệ lên lão và ngôi thứ của người già trong làng xã Bắc Bộ: lão hạng, khao lão và chỗ ngồi ở đình

Ở làng xã Bắc Bộ xưa, đến tuổi 50–60 người đàn ông phải khao vọng mới được vào lão hạng, ngồi chiếu riêng ở đình, hưởng phần biếu và miễn sưu dịch. Bài dựa vào Phan Kế Bính, hương ước thế kỷ XVII–XVIII và hương ước cải lương; khác bài mừng thọ trong gia đình.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Ảnh đen trắng chụp chín người đàn ông mặc áo dài tối màu, đội khăn xếp, bốn người ngồi ghế và các người còn lại đứng phía sau, trong sân có nhà mái tranh và nhà mái ngói.
Các "notables" (người có vai vế) của một làng gần Hà Nội, ảnh của André Salles năm 1897 (tên làng ghi trong thư mục BnF là "Gy-trach"). Chỉ là ảnh minh họa giới chức dịch, kỳ mục làng Bắc Kỳ, không phải cảnh lễ lên lão hay khao vọng.André Salles, 1897, Bibliothèque nationale de France (Gallica), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Lão hạng trong thang ngôi thứ của làng

Ở làng xã đồng bằng Bắc Bộ, người ta không chỉ sống thọ mà còn phải được làng thừa nhận là "lão". Phan Kế Bính (1915) chia dân làng thành sáu hạng: chức sắc (người có khoa trường, phẩm hàm), chức dịch (lý trưởng, phó lý, hương trưởng...), thí sinh và khóa sinh, lão hạng, dân đinh và ti ấu. Ba hạng đầu họp lại thành hội tư văn, gọi chung là quan viên, nhưng phải đủ lễ khao vọng mới được dự hội[1].

Lão hạng gồm những người từ 50 hoặc 55 tuổi trở lên, cũng có lệ khao vọng. Từ 60 tuổi, họ được miễn sưu dịch, gọi là lão nhiêu hay bô lão. Ở bậc cao hơn là tứ trụ (cụ cả, cụ hai, cụ ba, cụ tư); lên tứ trụ phải vọng thêm một lần, lên chân cụ cả lại vọng nữa. Ngồi trên cả hàng quan viên ở nhiều nơi, nhưng ông cho biết họ không có quyền ăn nói trong việc làng, nên mới có cách nói "sống lâu lên lão làng"[1].

Tuổi lên lão và cách khao

Các nguồn không thống nhất một con số. Phan Kế Bính ghi năm mươi hoặc năm mươi lăm tuổi lên lão hạng, và người sáu, bảy mươi tuổi lên tứ trụ[2]. Đỗ Thị Hà Thơ, đọc hương ước chữ Hán thế kỷ XVII–XVIII, thấy thường là 50 tuổi, có làng đòi 55 hoặc 60. Hương ước làng Dương Liễu (Sơn Tây, đề năm Cảnh Trị 8, tức 1670) chỉ cho người đủ 60 tuổi vào lão hạng, ai vi phạm bị phạt một quan tiền; hương ước Tương Mai (Hà Đông, 1732) cho người đến tuổi 50 và 65 được thăng ngôi thứ, hằng năm ngày mồng 8 tháng Giêng nộp một mâm xôi, một vò rượu, một trăm khẩu trầu và một con lợn[3].

Nghi thức khao tả khá giống nhau. Theo Phan Kế Bính, người lên lão hạng phải vọng vài ba chục bạc, hoặc biện lễ con lợn, mâm xôi đem ra đình lễ thần rồi mời làng về nhà uống rượu; nơi trọng phong thể còn mở tiệc mừng, mời khách khứa[2]. Nguyễn Thị Lệ Hà viết rằng đến 50 tuổi mà không vọng lão thì làng không cho ngồi chiếu lão khi cúng tế[4]. Nghĩa là lên lão là việc của làng, không chỉ là chuyện gia đình vui tuổi thọ.

Xỉ và tước: ai ngồi chiếu trên

Đỗ Thị Hà Thơ tóm lược bố cục chỗ ngồi: gian giữa đình dành cho chủ tế; một bên là người khoa trường, quan chức; bên kia là các cụ cao tuổi xếp theo tuổi cùng chức dịch. Làng nào trọng xỉ (tuổi tác) thì bô lão ngồi bàn một, làng nào trọng tước thì quan chức đỗ đạt ngồi bàn một; bàn ba dành cho chức dịch[3]. Hương ước Phất Lộc (Thái Bình, 1726) ghi các cụ tám, chín mươi tuổi ngồi hàng trên bên trái, quan viên chức sắc hàng trên bên phải, người còn lại theo tuổi[3].

Nhiều làng tìm cách dung hòa tuổi và chức. Hương ước Đồng Thủy (Hà Nam, 1705) xếp người 90 tuổi ngồi ngang Tiến sĩ, 80 tuổi ngang Phó bảng, 70 tuổi ngang Cử nhân, 60 tuổi ngang Tú tài, suất đội, chánh phó tổng, 50 tuổi ngang lý dịch và người đỗ nhất, nhị trường[3]. Tác giả lưu ý nhiều bản đề niên đại thời Lê có thể chỉ một số điều xuất hiện sớm, phần còn lại được cố định vào thế kỷ XIX–XX[3].

Quyền lợi và gánh nặng

Ngôi thứ đi kèm lợi ích. Phan Kế Bính tả mỗi cỗ bốn người, chia nhiều thứ cỗ theo hạng; người có nhiều chân có thể ăn đến ba, bốn phần[2]. Hương ước Hậu Trạch (Sơn Tây, 1789) biếu ruộng cho thượng lão từ 70 tuổi, còn Đồng Thủy biếu lão bà từ 50 tuổi một đĩa xôi và một mâm cơm[3].

Nhưng khao vọng cũng nặng. Phan Kế Bính cho rằng một người lo ngôi hương ẩm từ bé đến già vẫn chưa hết nợ, kẻ nghèo phải vay mượn hoặc bỏ làng, và ông nhắc câu "một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp"[2]. Đỗ Thị Hà Thơ nhận xét khao vọng quá tốn kém so với đời sống dân, khiến nhiều người nghèo thêm, đồng thời làng dùng việc "bán" ngôi thứ để có tiền sửa công trình công cộng[3].

Thay đổi thời cải lương hương chính

Từ 1921, chính quyền Pháp ban hành chính sách cải lương hương chính kèm mẫu hương ước. Theo Nguyễn Thị Lệ Hà, lệ khao vọng không bị xóa nhưng thay cỗ bàn bằng tiền "chiết can" nộp quỹ làng. Hương ước làng Thịnh Quang kể xưa vọng lão tốn ước 100 đồng trở lên, nay chỉ 10 đồng với một mâm xôi, một thủ lợn, hai chai rượu, 12 phẩm oản, đệ trình ngày 12 tháng Giêng; làng Hà Lỗ (Bắc Ninh) ghi mức "niên cao" 25 đồng và 100 quả cau. Ai không nộp lệ coi như chưa đến tuổi miễn đinh sưu và tạp dịch. Bà đánh giá mục đích của chính quyền là nắm bộ máy và ngân sách làng hơn là xóa tục, và dẫn nhận xét rằng nhiều bản hương ước mẫu được lập xong rồi bỏ đó vì không hợp lệ riêng của làng[4].

Khác với mừng thọ trong gia đình

Lệ lên lão khác lễ mừng thọ do con cháu tổ chức: nó gắn với sổ hương ẩm, chiếu ngồi ở đình, phần biếu và miễn dịch của cả làng. Các nguồn trên là nghiên cứu về hương ước nhiều làng Bắc Bộ, không thể suy ra mọi nơi đều theo cùng một tuổi hay mức lễ.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, Thiên thứ nhì (Nói về phong tục hương đảng), mục XI: Ngôi thứ, Nhà sách Khai Trí, 1915; bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt, 1915

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  2. [2]

    Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, Thiên thứ nhì, mục XIII: Hương ẩm, Nhà sách Khai Trí, 1915; bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt, 1915

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  3. [3]

    Đỗ Thị Hà Thơ, Vấn đề phân chia ngôi thứ làng xã Việt qua hương ước chữ Hán thế kỷ XVII – XVIII, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Đà Nẵng, số 8(93).2015, tr. 81–85, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  4. [4]

    Nguyễn Thị Lệ Hà, Sự thay đổi về phong tục tập quán ở làng xã Bắc Kỳ thời Pháp thuộc, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 6 (115) - 2017, tr. 53–61 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót