Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tín ngưỡng – tôn giáoSử liệuTỉnh, thành phố: HuếĐà NẵngQuảng NgãiDân tộc: Kinh

Tục thờ Tiền hiền – Hậu hiền ở làng xã miền Trung

Người khai khẩn lập làng được dân miền Trung thờ ở đình, nhà thờ tộc hay lăng riêng và tế vào kỳ yên, xuân thu. Bài nêu cách thờ ở Hội An, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, danh xưng "khai canh" trên sắc phong ở Huế và những chỗ nguồn chưa rõ.

Báo sai sót

Có nguồn · 9

Mặt trước một ngôi đình làng nền vàng, mái ngói đỏ nhiều tầng có đắp rồng và biểu tượng trên nóc, trước sân có hai cặp trụ biểu cao đắp hoa văn và một bức bình phong vẽ hổ; lá cờ đỏ cắm bên trái, trời xanh.
Đình làng Cổ Mân (Hòa Xuân, Cẩm Lệ, Đà Nẵng), ảnh chụp ngày 3/9/2017 theo mô tả trên Wikimedia Commons. Đây là ảnh minh họa kiểu đình làng ở miền Trung, bài chưa xác định đình này có án thờ tiền hiền hay không.Linhcandng, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Tiền hiền, hậu hiền là ai

Lê Thị Thu Hiền cho biết tín ngưỡng thờ tiền hiền gắn với công cuộc khai hoang lập làng của người Việt trên đường mở cõi, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn; ở mọi làng đánh cá ven biển Nam Trung Bộ đều có nơi thờ các vị tiền hiền[1]. Hồ sơ lý lịch di tích do Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An lập năm 2003 viết rằng cư dân định cư ở đâu thì dựng đình miếu thờ các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai hoang, khẩn hóa, lập làng xã, cùng các vị thần giúp dân tai qua nạn khỏi[2]. Các nguồn đã đọc thường nhắc chung hai danh xưng mà không phân định ranh giới; qua cách bố trí, hậu hiền được thờ ở án riêng cạnh tiền hiền[3]. Bài này nói về miền Trung, khác tục cúng Hậu ở Bắc Bộ.

Nơi thờ: đình, nhà thờ tộc, lăng

Khảo sát của Phạm Phước Tịnh năm 2016 cho thấy nhiều đình ở Hội An (nay thuộc Đà Nẵng) có án thờ Tiền hiền và án thờ Hậu hiền bên cạnh án thờ Thần, tả ban, hữu ban và âm linh; tiền đường thường là nơi thờ tiền hiền, hậu hiền. Riêng đình Tiền hiền Kim Bồng có bàn thờ Thành hoàng đặt giữa tiền đường, điều tác giả cho là có lẽ được gắn thêm về sau[3]. Ở các làng biển, theo Lê Thị Thu Hiền, tiền hiền thường phối thờ cùng Thành hoàng trong đình; có nơi thờ ở nhà thờ riêng của tộc như Thanh Khê (Đà Nẵng), có nơi dựng cơ sở thờ riêng như Nam Thọ (Đà Nẵng) hay Tứ Chánh (Bình Định)[1].

Lăng Tiền hiền – đình Tiền hiền (tên chữ Tôn Hiền sở) ở thôn Bãi Làng, Cù Lao Chàm, theo các cao niên xây khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX; bệ chính đặt ba bài vị thần hiệu Phục Ba tướng quân và một bài vị hai tướng quân Danh Tài, Đức Hiển, lăng được đại trùng tu năm 2001[2]. Tứ Bàn tiền hiền (Quảng Nam cũ) là đền thờ bảy họ Hồ, Nguyễn, Trần, Huỳnh, Đỗ, Đinh, Lê có công khai canh đất Bàn Thạch; gian chính đặt bệ thờ tiền hiền, hai bên thờ hậu hiền, hai chái thờ Kim Đài Thánh mẫu và Quan Thánh[4]. Làng Du Nghĩa (Thăng Bình) có nhà thờ tiền hiền, hậu hiền; theo gia phả các tộc, tổ tiên từ Nghệ An vào Thuận Quảng năm 1649[5].

Ở Quảng Ngãi, Mộ và Nhà thờ tiền hiền Trần Văn Đạt (Mộ Đức) là di tích cấp tỉnh; theo lời kể trên Báo Văn hóa, ông theo vua Lê Thánh Tông nam chinh năm 1471 rồi trông coi việc khẩn hoang, và dòng họ hằng năm giỗ Tổ tiền hiền[6]. Ở đảo Lý Sơn, nhóm cư dân đầu tiên cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII gồm mười lăm ông tiền hiền của mười lăm dòng họ lớn từ An Hải, Sa Kỳ ra đảo; sinh hoạt tín ngưỡng ở đó có lễ tế đình làng và kỵ tiền hiền[7].

Huế: "khai canh", "khai khẩn" trên sắc phong

Mai Văn Được và Quản Bá Chính ghi rằng sắc phong cho các vị có công khai phá, lập làng ở Thừa Thiên Huế mang nhiều danh xưng, trong đó có Tiền Khai canh, Hậu Khai canh, Khai khẩn; việc ban sắc cho nhân thần khai phá làng xã bắt đầu từ thời Thành Thái. Làng Bàn Môn (Lộc An, Phú Lộc) hình thành nửa sau thế kỷ XVI nhờ hai ngài Trần Đại lang và Hoàng Đại lang, được ban sắc "Bổn thổ Tiền Khai canh" năm Duy Tân thứ 7 (1913) và gia tặng năm Khải Định thứ 9 (1924)[8]. Các dòng họ ở Bàn Môn dùng văn tế khi cúng kỵ, nhiều bản xưa còn giữ[8].

Về đình làng Huế nói chung, một bài trên DoanhnhanPlus cho biết gian giữa là chính điện để tế xuân thu nhị kỳ, ngoài Thành hoàng còn thờ các vị khai canh, khai khẩn, tiên hiền. Theo khảo sát từ năm 2007 mà bài dẫn, mỗi năm chỉ khoảng một phần ba trong số ít nhất 53 đình ở thành phố Huế còn tế xuân thu nhị kỳ[9].

Lễ kỵ tiền hiền, kỳ yên và tế xuân thu

Theo Lê Thị Thu Hiền, lễ kỵ tiền hiền ở các làng biển Đà Nẵng vừa là kỵ nhật tổ tiên vừa là tế Phúc thần của làng; lễ làm ở đình do Ban khánh tiết chủ trì, mỗi năm một lần vào ngày lập làng, cũng là ngày kỳ yên ở Nam Thọ. Nghi thức gồm lễ vọng chiều hôm trước, sáng hôm sau tế âm linh rồi lễ chính với sơ hiến, á hiến, chung hiến. Lễ kỳ yên, ba năm tổ chức một lần, còn để tri ân tiền hiền, hậu hiền đã dựng làng[1]. Ở Tứ Bàn, ngày 13 đến 15 tháng Giêng là lễ tế Xuân, cầu cho dân yên ổn và tạ đất đai, Thành hoàng; rằm tháng Tám là lễ tế Thu, tưởng nhớ tiền hiền, hậu hiền[4].

Những điểm chưa rõ

Thứ nhất, mốc lập làng khác nhau: 1471 (Mộ Đức, theo lời kể), 1649 (Du Nghĩa, theo gia phả), cuối thế kỷ XVI – đầu XVII (Lý Sơn); bài không dựng một dòng thời gian chung từ đó[5][6][7]. Thứ hai, ranh giới giữa tiền hiền và hậu hiền, hay giữa tiền hiền và khai canh ở Huế, chưa được các nguồn đọc giải thích rõ. Thứ ba, hồ sơ Hội An chưa xác định vị Phục Ba tướng quân ở lăng Cù Lao Chàm là ai trong ba nhân vật cùng danh hiệu, và cho rằng không có dấu hiệu nào cho thấy đó là Mã Viện[2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lê Thị Thu Hiền, Tín ngưỡng, lễ hội truyền thống của cư dân ven biển Nam Trung Bộ: biến đổi và một số vấn đề đặt ra, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5 (2024), tr. 119–138, 2024

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Lý lịch di tích: Lăng Tiền hiền – đình Tiền hiền (Tôn Hiền sở), thôn Bãi Làng, Cù Lao Chàm, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An, lập ngày 07/8/2003, 2003

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Phạm Phước Tịnh, Sơ đồ bố trí thờ tự tại một số đình làng/ấp ở Hội An, Thông tin nghiên cứu Bảo tồn Di sản, số 02 (34), 2016 (Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản văn hóa Hội An), 2016

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Phạm Văn Bính, Tứ Bàn tiền hiền, Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng ngày 30/08/2009, 2009

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Mai Hồng Lâm, Du Nghĩa, ly hương bất ly tổ, Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng ngày 22/01/2011, 2011

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  6. [6]

    Chuyện về dòng họ tiền hiền hiếu học, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng ngày 31/07/2024, 2024

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  7. [7]

    Bùi Thị Vân Anh, Bảo tồn, phát huy giá trị cơ sở tín ngưỡng dân gian ở huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, tập 194, số 5 (2023), 2023

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  8. [8]

    Mai Văn Được, Quản Bá Chính, Quá trình hình thành và phát triển làng Bàn Môn qua tư liệu Hán Nôm, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, tập 28, số 3 (2025), tr. 37–48, 2025

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  9. [9]

    Vũ Hào, Đìu hiu đình làng, DoanhnhanPlus (doanhnhanplus.vn), đăng ngày 24/03/2021, 2021

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót