Lê Chiêu Thống (1765–1793): vị vua cuối cùng của nhà Lê và những đánh giá trái chiều
Lê Chiêu Thống lên ngôi năm 1786, cầu viện nhà Thanh, chạy sang Trung Quốc năm 1789 rồi mất ở Bắc Kinh năm 1793; di hài được đưa về an táng ở Thanh Hóa năm 1804. Bài nêu các đánh giá trái chiều, đặc biệt ý kiến của Nguyễn Duy Chính.
Có nguồn · 6

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.
Từ ngục thất đến ngai vàng
Lê Chiêu Thống tên thật là Lê Duy Khiêm, sau đổi là Duy Kỳ, cháu đích tôn vua Lê Hiển Tông, con thái tử Lê Duy Vĩ. Cha ông bị chúa Trịnh Sâm hãm hại năm 1771, còn ông và hai em bị giam trong ngục[6]. Năm sinh được ghi khác nhau: Wikipedia ghi 1765, nhưng bài nghiên cứu dài của Nguyễn Duy Chính trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển lại đặt nhan đề 1766–1793. Theo bài ấy, đến tháng Giêng năm 1783 ông mới ra khỏi ngục, được lập làm hoàng thái tôn, và chỉ sống yên ổn chừng hai năm rưỡi cho đến khi Tây Sơn ra Bắc diệt họ Trịnh[1]. Tháng 7 năm Bính Ngọ (1786), sau khi vua Hiển Tông mất, ông lên ngôi, lấy niên hiệu Chiêu Thống[6].
Làm vua trên danh nghĩa (1786–1788)
Nguyễn Duy Chính chia thời làm vua thành ba giai đoạn: khoảng 18 tháng từ khi lên ngôi đến cuối năm 1787; gần một năm chạy từ nơi này sang nơi khác, không dưới mười chỗ; và chừng một tháng đầu năm 1789 dưới sự bảo hộ của quân Thanh[1]. Quyền hành lần lượt rơi vào tay Trịnh Bồng, Đinh Tích Nhưỡng rồi Nguyễn Hữu Chỉnh; cuối năm 1787, quân Tây Sơn do Vũ Văn Nhậm tiến ra, vua bỏ Thăng Long chạy lên Kinh Bắc, Chỉnh bị bắt và bị xử tử; tháng 4 năm 1788 Nguyễn Huệ ra Bắc giết Vũ Văn Nhậm[6].
Cầu viện nhà Thanh
Mẹ vua, con trai và một số bề tôi (Lê Quýnh, Nguyễn Huy Túc, Hoàng Ích Hiểu, Nguyễn Quốc Đống) chạy sang Long Châu năm 1788 xin Tôn Sĩ Nghị cứu viện. Wikipedia dẫn Khâm định Việt sử thông giám cương mục: Sĩ Nghị tâu rằng đây là dịp vừa giúp nhà Lê vừa chiếm được An Nam; tháng 10 năm 1788, quân Thanh đưa vua về Thăng Long và phong làm An Nam quốc vương[6]. Trong phần kết, Nguyễn Duy Chính cho rằng việc cầu viện lâu nay bị đổ hết cho mẹ con vua nhưng thực ra do nhu cầu của chính nhà Thanh, và việc quân Thanh kéo sang là biến cố bất ngờ, không phải ý định của vua muốn cầu ngoại bang[3].
Đầu năm Kỷ Dậu (1789), Quang Trung đánh tan quân Thanh, vua Lê chạy theo sang Trung Quốc[6].
Lưu vong ở Trung Quốc (1789–1793)
Nhà Thanh sớm chuyển sang công nhận Quang Trung[2]. Theo Nguyễn Duy Chính, nhóm vong thần nhà Lê được tạm trú ở Quế Lâm (số người ghi nhận là 376), bị áp dụng quy tắc "làm dân thiên triều thì theo luật thiên triều" nên từ tháng 5 năm 1789 phải cắt tóc, đổi áo; nhà vua bị tước chức vụ và lương bổng sau khi cùng bề tôi mưu xin đất biên giới; Lê Quýnh và đồng bạn không chịu cắt tóc nên bị giam ở Bộ Hình, mãi đến thời Gia Khánh mới được thả[2]. Hoàng Lê nhất thống chí viết rằng thái hậu và vua ở "Tây An Nam doanh" ở Yên Kinh, con trai cả mất sau bốn năm, vua mất sau năm năm[5]. Wikipedia ghi ông mất ngày 16 tháng 10 âm lịch năm 1793[6].
Hồi táng năm 1804
Theo Hoàng Lê nhất thống chí, sau khi nhà Nguyễn sai sứ sang Thanh xin phong vương, các bề tôi cũ nhà Lê xin đưa linh cữu vua và thái hậu về nước; năm 1804 vua Thanh cho phép[5]. Nguyễn Duy Chính thuật lại: ngày 24 tháng 3 năm Giáp Tý, Lê Quýnh thu liễm di cốt thái hậu, con vua và những người theo hầu, tổng cộng 18 cỗ quan tài; tháng 7 đến cửa Nam Quan; ngày 23 tháng 9 về đến Thăng Long. Bà Nguyễn Thị Kim lên Nam Quan đón, tuyệt thực rồi uống thuốc độc tự tử[4]. Hoàng Lê nhất thống chí chép cùng chuyện nhưng ghi ngày 13 tháng 8 đến cửa ải và ngày 23 tháng 8 về Thăng Long[5], lệch khoảng một tháng so với bài trên. Hoàng Lê nhất thống chí ghi ngày 24 tháng 11, vua Lê, thái hậu, hoàng phi và con vua được an táng cạnh lăng vua Hiển Tông trên núi Bàn Thạch (Thọ Xuân, Thanh Hóa)[5][6]. Riêng bài của Nguyễn Duy Chính về bà Kim lại nói hai vợ chồng được chôn cạnh nhau ở làng Bố Vệ[4], một chỗ lệch chưa thấy giải thích.
Chi tiết trái tim vua còn tươi khi mở quan tài được Hoàng Lê nhất thống chí chép[5]; Nguyễn Duy Chính cho rằng có thể đó là chi tiết thêm vào cho bi phẫn[3].
Những đánh giá trái chiều
Sử sách nhà Nguyễn vừa chê vừa thương: theo Wikipedia, Tự Đức nhận xét nhà vua bị lừa gạt, ôm hận mà chết nên truy đặt thụy Mẫn Đế[6]. Nghiên cứu hiện đại gay gắt hơn: Wikipedia dẫn nhận định của Phan Huy Lê tại hội nghị khoa học năm 1984 rằng việc rước quân Thanh vào là sự phản bội lợi ích dân tộc của thế lực phong kiến cầm quyền[6].
Nguyễn Duy Chính đi theo hướng khác: ông cho rằng vua là nạn nhân của ba thế lực: nhà Thanh lúc đầu ủng hộ rồi bỏ rơi, Tây Sơn đuổi tận giết tuyệt, và triều Nguyễn muốn cắt đứt mọi mối liên hệ với triều cũ[3]. Ông cho tội "sát thúc, dâm muội" gán cho nhà vua không có chứng cớ rõ rệt, nhưng cũng thừa nhận rằng nếu chỉ xét giai đoạn ngắn từ lúc cầu viện đến khi sang Trung Quốc thì ông vua cuối cùng này "nếu không đáng trách thì cũng chẳng có gì đáng khen"[3]. Đây là quan điểm của một tác giả trong cuộc tranh luận, chưa phải đồng thuận của giới sử học.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Duy Chính, Lê Duy Kỳ (1766–1793): đáng thương hay đáng trách? (phần mở đầu, I–II), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (89), 2011, tr. 29–55 (VJOL), 2011
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Nguyễn Duy Chính, Lê Duy Kỳ (1766–1793): đáng thương hay đáng trách? (tiếp theo, phần V: Bang giao Thanh – Việt hậu chiến), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (94), 2012, tr. 48–63 (VJOL), 2012
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Nguyễn Duy Chính, Lê Duy Kỳ (1766–1793): đáng thương hay đáng trách? (tiếp theo và hết, phần VI: Nhân cách và tài năng), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 7 (96), 2012, tr. 46–58 (VJOL), 2012
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Nguyễn Duy Chính, Liệt phi Nguyễn Thị Kim (1765–1804) – người đàn bà bất hạnh, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (88), 2011, tr. 97–110 (VJOL), 2011
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
- [6]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót