Thành Hà Nội thời Nguyễn (1805–1897): xây dựng và phá dỡ
Thành kiểu Vauban xây năm 1805 trên nền Thăng Long, những lần chỉnh sửa dưới thời Minh Mạng và Tự Đức, hai lần Pháp đánh chiếm năm 1873 và 1882, quyết định phá thành năm 1893 và những phần còn lại đến nay.
Có nguồn · 5

Xây thành mới trên nền Thăng Long (1803–1805)
Sau khi lên ngôi năm 1802, vua Gia Long đóng đô ở Phú Xuân. Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, nhà vua gọi Thăng Long là thủ phủ của miền Bắc, quản 11 đơn vị hành chính, giữ tên cũ nhưng đổi chữ "long" từ nghĩa rồng sang nghĩa thịnh vượng; điện Kính Thiên từ năm 1804 trở thành hành cung mỗi khi vua Nguyễn ra Bắc[1].
Đại Nam thực lục, qua bản dịch của Hồ Bạch Thảo, chép đầu năm 1803 (Gia Long thứ 2) việc "xây thành Thăng Long": vua thấy quy chế thành chật hẹp, muốn mở rộng, sai thành thần vẽ đồ và các dinh quân đắp, vật liệu do quan trả tiền theo giá[3]. Tháng 6 năm 1805, triều đình sai xây các cửa thành, gồm Đông Nam, Tây Nam, Đông, Tây và Bắc, mỗi cửa dựng bia ghi việc[4]. Trung tâm Bảo tồn mô tả đây là thành kiểu Vauban của Pháp, dựng trên nền thành Lê cũ[1]. Báo Thanh Niên thêm rằng thành Bắc không thể lớn hơn kinh thành Huế[2].
Hình dạng, kích thước
Báo Thanh Niên trích Đại Nam thực lục chính biên: năm Gia Long thứ 4 (1805) cho xây lại thành ở vị trí cũ với kích thước thu hẹp hơn trước, hình vuông, chu vi đo được 1.285 trượng 6 thước 5 tấc, tường cao khoảng 5 m, hào rộng khoảng 20 m, sâu khoảng 5 m. Thành có năm cửa, riêng phía nam có hai cửa; trên cửa có thú lâu, ở các góc có tháp nhô ra[2]. Trung tâm Bảo tồn nêu chu vi khoảng 5 km, tường cao hơn 4 m, chân xây đá xanh, phần trên xây gạch, năm cửa hướng bắc, đông, tây, đông nam và tây nam[1].
Hai con số này xấp xỉ nhau. Wikipedia tiếng Việt lại ghi chu vi 432 trượng (khoảng 1,7 km), chính bài đánh dấu cần dẫn nguồn, và nói thành mới nhỏ hơn hoàng thành thời Lê (khoảng 6 km)[5]; bài này theo con số khoảng 5 km. Chữ "mở rộng" (1803) và "thu hẹp" (1805) trong các đoạn trích cũng không được giải thích; Wikipedia cho rằng thành mới lớn hơn thành đắp thời Tây Sơn nhưng nhỏ hơn hoàng thành Lê[5].
Từ Bắc Thành đến thành tỉnh Hà Nội
Năm 1831, trong cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng, thành Thăng Long trở thành trị sở của tỉnh Hà Nội mới lập[1]. Năm 1835, theo Thanh Niên, vua cho hạ thấp tường thành, bịt hai cửa tây và nam, và từ đây thành được gọi là thành Hà Nội[2]. Con số hạ thấp không thống nhất: Thanh Niên ghi 1 thước 8 tấc (và quy ra 3,7 m, điều khó hợp với một thước mộc khoảng 0,425 m), còn Wikipedia ghi 1 thước 2 tấc ở một đoạn và 1 thước 8 tấc ở đoạn khác[5].
Cột cờ ở phía nam thành dựng năm 1812, theo Wikipedia[5]. Năm 1848, vua Tự Đức cho phá các cung điện thời Lê còn lại trong thành, đưa đồ gỗ đá chạm trổ về Huế trang trí, chỉ còn đôi rồng đá ở điện Kính Thiên; lúc này trong thành có khoảng 3.000 quân cùng gia đình[2].
Hai lần Pháp đánh thành
Theo Thanh Niên, sau khi chiếm Nam Kỳ, người Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ nhất năm 1873, thành thất thủ nhanh vì vũ khí lạc hậu và quan điểm chủ hòa của triều đình, rồi được trả lại sau đàm phán. Năm 1882 Pháp đánh lần hai; Tổng đốc Hoàng Diệu chỉ huy chống cự quyết liệt nhưng thành vẫn thất thủ và ông tuẫn tiết[2]. Trung tâm Bảo tồn gắn hai cuộc tấn công này với mục tiêu kiểm soát sông Hồng và dẫn tới Hòa ước Harmand năm 1883[1].
Chiếm thành, Henri Rivière cho phá các cửa, bạt thấp một số đoạn tường, biến điện Kính Thiên thành lô cốt; Đoan Môn thành nơi ở của lính, và năm 1887 hành cung bị phá để xây nhà hai tầng làm sở chỉ huy pháo binh[2].
Việc phá thành (1893–1897)
Trung tâm Bảo tồn ghi ngày 28/7/1893 Hội đồng thành phố Hà Nội đề nghị phá tường thành và nửa góc phía tây để xây khu phố kiểu phương Tây, việc hoàn tất năm 1897[1]. Thanh Niên ghi ngày họp là 23/7/1893 và cho biết Toàn quyền Lanessan ký hợp đồng với nhà thầu Auguste Bazin, trả 60.000 đồng và cho hưởng 90 ha đất trong khu thành sau khi xong việc[2]. Hai nguồn lệch nhau về ngày, bài không chọn.
Lý do chính thức do Toàn quyền Paul Doumer nêu trong hồi ký: tường thành cản không khí, gây ô nhiễm cho người châu Âu ở trong. Báo Người Bắc Kỳ độc lập thời ấy nhận xét lý do không rõ ràng, và có giả thuyết phá thành để lấy kho tiền các quan chưa kịp chôn giấu năm 1873; Thanh Niên nêu các ý này như ý kiến, không kết luận[2].
Còn lại gì
Phần còn lại là một phần trục giữa của thành Vauban: Kỳ Đài, Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Hậu Lâu và Bắc Môn; cùng khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu, được UNESCO ghi danh năm 2010[1]. Người Pháp giữ lại Bắc Môn, nơi theo Wikipedia còn hai vết đạn pháo năm 1882[5].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Hồ Bạch Thảo, Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Gia Long (Bài 4) (trích dịch Đại Nam thực lục), nghiencuulichsu.com, 2026
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Hồ Bạch Thảo, Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Gia Long (Bài 6) (trích dịch Đại Nam thực lục), nghiencuulichsu.com, 2026
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót