Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiNghệ AnThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Nguyễn Hữu Chỉnh (? – 1787): từ tướng Đàng Ngoài đến quyền thần Bắc Hà

Người Nghệ An đỗ hương cống, từng theo Hoàng Ngũ Phúc và Hoàng Đình Bảo, năm 1782 bỏ vào theo Tây Sơn, năm 1786 bày kế đưa Nguyễn Huệ ra Bắc, rồi giữ quyền ở Thăng Long dưới triều Lê Chiêu Thống và bị Vũ Văn Nhậm đánh bại cuối năm 1787. Bài nêu các chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 3

Ba cửa vòm của Đoan Môn xây bằng gạch cổ, cánh cửa gỗ nâu sẫm; phía trên là lan can với những bông sen hồng và tầng lầu màu vàng.
Đoan Môn, cửa nam của khu Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), ảnh chụp năm 2015. Đây là ảnh hiện đại minh họa kinh đô Thăng Long, nơi Nguyễn Hữu Chỉnh nắm quyền năm 1786–1787; ảnh không liên quan trực tiếp tới ông.Phan Minh Tuấn, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Xuất thân và những năm dưới quyền chúa Trịnh

Việt Nam sử lược chép Nguyễn Hữu Chỉnh là người huyện Chân Lộc, trấn Nghệ An, đỗ hương cống từ năm 16 tuổi nên gọi là cống Chỉnh; sách tả ông hào hoa, lắm cơ trí, can đảm và có tài biện bác[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi nơi sinh là huyện Chân Phúc, phủ Đức Quang (nay thuộc Nghi Lộc) và năm sinh 1741[3].

Theo chú thích trong sách Lịch sử Việt Nam của Viện Sử học (dẫn Khâm định Việt sử thông giám cương mục), ông vào kinh sư yết kiến Hoàng Ngũ Phúc và được dùng làm gia khách. Khi Ngũ Phúc đem quân vào Nam, ông đi theo giữ việc thư ký, được sai đến Quy Nhơn khuyên Nguyễn Nhạc quy thuận triều đình và được Nhạc kính trọng. Sau đó ông theo Hoàng Đình Bảo đánh giặc biển có công, được bổ làm quản lĩnh đội Tuần hải rồi quản lĩnh cơ Tiền Ninh ở Nghệ An[1]. Việt Nam sử lược thêm rằng giặc biển sợ ông, gọi ông là "chim dữ"[2].

Bỏ vào Quy Nhơn (1782)

Năm 1782, kiêu binh Tam phủ nổi loạn ở Thăng Long, lập Trịnh Khải và giết Hoàng Đình Bảo. Nghe tin, Chỉnh cùng Hoàng Viết Tuyển đem gia quyến vào theo Nguyễn Nhạc; sách của Viện Sử học nhận định ông muốn mượn quân Tây Sơn để trừ kiêu binh và được Nhạc rất tin dùng[1]. Việt Nam sử lược kể thêm rằng trước đó ông định cùng trấn thủ Nghệ An Võ Tá Giao tự lập ở xứ Nghệ nhưng Giao không dám[2].

Người bày kế ra Bắc (1786)

Sách Viện Sử học kể Tây Sơn bắt được thám tử Nguyễn Như Phu, người quen biết Chỉnh, và Phu cho biết Thuận Hóa có thể đánh chiếm; Chỉnh báo với Nguyễn Nhạc, Nhạc cử Nguyễn Huệ chỉ huy, Chỉnh làm hữu quân, Vũ Văn Nhậm làm tả quân[1]. Việt Nam sử lược viết chính Chỉnh bày mưu xin vua Tây Sơn ra đánh Thuận Hóa và Bắc Hà[2]. Trên đường đánh Phú Xuân, một lá thư của ông khiến tướng Trịnh là Phạm Ngô Cầu dao động; sách Viện Sử học nói thư dụ hàng gửi thẳng cho Cầu, còn Việt Nam sử lược nói thư gửi phó tướng Hoàng Đình Thể nhưng cố ý để "đưa nhầm" sang tay Cầu[1][2].

Sau khi lấy Thuận Hóa, Nguyễn Huệ còn phân vân việc tiến ra Bắc. Theo sách Viện Sử học, Chỉnh thuyết phục rằng dùng binh cần thời, thế và cơ hội, nếu mượn danh nghĩa "phò Lê, diệt Trịnh" thì thiên hạ sẽ hưởng ứng[1]. Tháng 6 năm 1786 ông làm tiền phong thủy quân, đi qua Nghệ An, Thanh Hóa rồi chiếm Vị Hoàng cùng kho thóc lớn ở đó[1][2]. Wikipedia tiếng Việt kể thêm rằng Chỉnh bí mật khuyên vua Lê gả công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ; hai sách sử trên không nhắc chi tiết này[3].

Ở lại hay chạy theo Tây Sơn?

Việt Nam sử lược chép anh em Tây Sơn thấy Chỉnh giảo quyệt nên định bỏ ông lại Bắc Hà, nửa đêm 17 tháng 8 kéo quân về Nam; Chỉnh biết thì hoảng sợ chạy theo vào Nghệ An, Nhạc không nỡ bỏ nên cho ở lại cùng Nguyễn Duệ giữ Nghệ An[2]. Sách Viện Sử học lại viết Nhạc giao Nguyễn Duệ trấn giữ Nghệ An, "mặc cho" Chỉnh ở lại Bắc Hà[1]. Bài này không phân xử; điểm chung là cuối năm 1786 Chỉnh trở ra Bắc theo lời gọi của vua Lê.

Quyền thần ở Thăng Long

Khi Tây Sơn rút đi, Trịnh Bồng cùng Đinh Tích Nhưỡng vào Thăng Long ép vua Lê phong làm Yến Đô vương, nên vua Chiêu Thống bí mật vời Chỉnh ra giúp[1][2]. Theo Cương mục mà sách Viện Sử học dẫn, nhờ tờ hịch "phù Lê", trong khoảng mười ngày ông mộ được hơn một vạn lính rồi đánh tan Trịnh Bồng[1]. Việt Nam sử lược chép vua phong ông Đại tư đồ Bằng trung công[2]; Wikipedia ghi thêm chức Bình chương quân quốc trọng sự[3].

Từ đó các sách cùng một giọng phê phán. Theo Cương mục mà sách Viện Sử học dẫn, ông kéo bà con bè đảng chia giữ các chức ở kinh đô và các trấn, việc gì cũng tự quyết, bắt chước chúa Trịnh cho thế tử ra ở phủ riêng, lập trại quân Võ Thành ngay tại phủ chúa; hào kiệt thất vọng, nhà vua dần chán[1]. Việt Nam sử lược nói ông cậy công khinh người, làm nhiều điều trái phép, vua lo nhưng không biết dựa vào ai[2].

Sụp đổ cuối năm 1787

Tháng 4 năm 1787, hai anh em Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ mâu thuẫn. Sách Viện Sử học cho rằng Chỉnh nhân đó tính chống Tây Sơn: chiếm Nghệ An, đắp lũy Hoành Sơn, lấy sông Gianh làm ranh giới như thời Nam – Bắc phân tranh[1]. Huệ sai Vũ Văn Nhậm ra Bắc. Tháng 11 năm 1787, Nhậm chiếm Thanh Hóa rồi tiến đến sông Thanh Quyết (Gia Viễn, Ninh Bình). Chỉnh dồn hơn 30.000 quân, nhưng hơn 50 thuyền chở đại pháo của ông bị Tây Sơn kéo sang bờ nam trong đêm; quân tan vỡ, ông lui về Châu Cầu rồi hộ tống vua Lê chạy lên Kinh Bắc và Yên Thế[1][2].

Sách Viện Sử học nói Chỉnh bỏ chạy nhưng ngựa què nên bị bắt, còn Việt Nam sử lược ghi tướng Nguyễn Văn Hòa đem quân đuổi bắt[1][2]. Ông bị giải về Thăng Long và bị Vũ Văn Nhậm sai xé xác ở cửa thành[1]. Sách Viện Sử học ghi việc này vào tháng 12 năm 1787, Wikipedia ghi ngày 15 tháng 1 năm 1788[1][3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương VIII, tr. 353–376), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); bản PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2013

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12↩13↩14↩15

  2. [2]

    Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, Quyển II, Phần IV, Chương IX (Họ Trịnh mất nghiệp chúa) và Chương X (Nguyễn Hữu Chỉnh chuyên quyền ở đất Bắc; Tây Sơn lấy đất Bắc Hà), Văn bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt (bản in 1971; sách xuất bản lần đầu 1920), 1920

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

  3. [3]

    Nguyễn Hữu Chỉnh, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót