Những văn bản chữ Nôm sớm nhất: bia Báo Ân (1209 hay 1210) và các dấu vết thời Lý – Trần
Chữ Nôm trên văn bia Lý – Trần: bia Báo Ân với 24 chữ Nôm xen trong văn Hán, tên người tên đất ghi bằng hai chữ trên bia thế kỷ XIII – XIV, bia Hộ Thành Sơn (1343) và bản kinh giải âm. Bài nêu hai mốc 1209 và 1210 và tranh luận thế nào là văn bản Nôm.
Có nguồn · 5

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.
"Chữ Nôm sớm nhất" nghĩa là gì?
Nguyễn Quang Hồng (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) tả một cách làm giản đơn: tìm cổ vật như bia đá, chuông đồng càng xa niên đại càng tốt, nếu trên đó có vài chữ vuông ghi từ tiếng Việt thì coi là chứng tích chữ Nôm đã có thời ấy. Hai chữ 翁何 "Ông Hà" trên chuông chùa Vân Bản (1076, đời Lý Nhân Tông), do ngư dân Đồ Sơn vớt từ biển năm 1958, là một ví dụ; chuông xã Thanh Mai (Thanh Oai) đúc năm 798 khắc chữ Hán nhưng có vài tên người, tên đất nhiều khả năng ghi tiếng Việt[1]. Ông cho rằng chữ lẻ tẻ xen trong văn bản Hán chỉ là hiện tượng tạo chữ hoặc mượn chữ lâm thời. Muốn nói Nôm đã "ra đời" cần một văn bản hoàn chỉnh, dù ngắn, truyền đạt trọn một thông tin, trong đó không chỉ có chữ mượn (giả tá) mà còn có chữ tự tạo như hội ý, hình thanh[1]. Tiêu chí ấy phân biệt "dấu vết" với "văn bản".
Bia Báo Ân: 24 chữ Nôm
Theo Nguyễn Quang Hồng, bia Báo Ân thiền tự bi ký ở chùa Tháp Miếu (Yên Lãng, Vĩnh Phú cũ) có niên đại 1210 đời Lý Cao Tông, theo khảo cứu của Đào Duy Anh. Trong bài văn Hán, ở những đoạn nói về cúng ruộng, ranh giới ruộng và tên người, có 24 chữ Nôm xen vào: 18 chữ giả tá và 6 chữ tự tạo theo phép hình thanh. Đây thường được coi là chứng tích xưa nhất còn lại của chữ Nôm[1]. Đỗ Thị Bích Tuyển (Tạp chí Hán Nôm, 2013) cũng ghi niên hiệu Trị Bình Long Ứng thứ 5 và năm 1210, rồi dẫn các tên Nôm như "Chạy" (豸) và nhóm "Thằng Hàm, Thằng Chạy, Thằng Tạo, Thằng Lai"[2]. Một bài báo VnExpress (2005) lại ghi năm 1209 cho bia chùa Báo Ân ở Yên Lãng[3]; các nguồn không giải thích chênh lệch một năm này. Wikipedia xếp bia ở huyện Mê Linh (Hà Nội) và nêu thêm một bia "Chúc Thánh Báo Ân" ở Hưng Yên, ước chừng 1185–1214, cũng có chữ Nôm; hai bia dễ bị lẫn[5].
Tên người, tên đất ghi bằng hai chữ Hán
Theo Đỗ Thị Bích Tuyển, văn bia là loại văn bản sớm nhất có chữ Nôm. Trên một số bia Lý – Trần, tên đất và tên người thuần Việt thường được ghi bằng hai ký tự Hán: một "mã phụ" ghi tiền âm tiết đứng trước và một "mã chính" ghi âm tiết chính. Các ký tự tiền âm tiết hay gặp là 阿 A, 婆 Bà, 个 hoặc 箇 Cá, 巨 Cự, 可 Khả, 麻 Ma. Bà dẫn các cặp như 阿浪 (A Lãng) ứng với "Lặng", 个林 (Cá Lâm) ứng với "Trăm", 巨浪 (Cự Lãng) ứng với "Rạng". Nguyễn Quang Hồng gọi hiện tượng này là phản ánh cấu trúc ngữ âm song tiết[1][2].
Cũng theo bà, chữ 尚 (Thượng) dùng ghi âm "Thằng" chỉ đàn ông đã gặp trên bia rất sớm, như "Thằng Suy" trên một bản chép bia năm 1159 ở Hưng Yên; bia ước đoán năm 1343 ở Ninh Bình có "Nở" chỉ phụ nữ. Cách ghi tên người bằng hai mã chữ tách rời trên văn bia kết thúc vào thế kỷ XV, khi tiền âm tiết rụng dần và gộp vào mã chính thành chữ Nôm một mã[2].
Bia Hộ Thành Sơn (1343)
Shimizu Masaaki, Lê Thị Liên và Momoki Shiro (1998) phân tích chữ Nôm trên bia dựng năm 1343 ở núi Hộ Thành (núi Non Nước, Ninh Bình), ghi việc dân địa phương cúng tiến xây một ngôi chùa trên núi. Theo bản tóm tắt tiếng Anh, Henri Maspero năm 1912 nhắc tư liệu này như một trong những tư liệu Nôm cổ nhất nhưng sự tồn tại của nó lâu không được xác nhận, cho tới khi Lê Thị Liên tìm lại trong luận văn cử nhân năm 1989. Bia có 11 từ thường và 18 tên người, tên đất viết bằng chữ Nôm; mỗi tên riêng dùng hai chữ. Nhóm tác giả cho đó là dấu vết của hình vị song tiết còn giữ trong tiếng Việt thế kỷ XIV, và dựng lại các kiểu tổ hợp phụ âm đầu như /*bl-/, /*ml-/, /*kr-/[4]. Thân bài bằng tiếng Nhật; bài này chỉ dựa vào bản tóm tắt.
Kinh giải âm và thơ phú Nôm
Nguyễn Quang Hồng nêu thêm bản giải âm trong Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh, trực dịch từ Hán sang Nôm. Bản này có chữ Nôm tự tạo và nhiều từ viết bằng hai chữ Hán, như 破散 ứng với "rắn", 破了 với "sáu", 个奴 với "no", phản ánh ngữ âm tiếng Việt sơ kỳ; ông ngờ có thể thuộc thời Lý nhưng niên đại bản chưa xác minh[1]. Nhóm Shimizu dùng chính bản kinh này, mà họ ghi là biên soạn ở thế kỷ XV, để đối chiếu[4].
Các thơ phú quốc âm của Nguyễn Thuyên, Nguyễn Sĩ Cố mà sử sách nhắc đều thất truyền. Theo Nguyễn Quang Hồng, văn bản sớm nhất đáp ứng cả hai điều kiện trên là hai bài phú và một bài ca của Trần Nhân Tông (1258–1308); vì vậy từ thời Trần (thế kỷ XIII) Nôm đã thành văn tự thực sự, dù vẫn có thể tìm thấy chứng tích cổ hơn[1].
Những điểm còn tranh luận
Các nguồn nêu hai mốc 1209 và 1210 cho bia Báo Ân mà không đối chiếu nhau. Bia thường được gọi là chứng tích Nôm sớm nhất, nhưng theo tiêu chí của Nguyễn Quang Hồng thì chữ xen lẻ tẻ trong văn Hán chưa đủ để nói Nôm đã thành văn tự[1]. Niên đại bản kinh giải âm cũng chưa rõ: ông ngờ có thể thời Lý, nhóm Shimizu ghi thế kỷ XV.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Quang Hồng, Một số vấn đề và khía cạnh nghiên cứu chữ Nôm, Thời Đại Mới (tạp chí nghiên cứu & thảo luận), số 5, tháng 7/2005; báo cáo tại Hội nghị quốc tế về chữ Nôm, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Hà Nội, 12–13/11/2004, 2005
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
Đỗ Thị Bích Tuyển, Cách gọi tên người bằng từ thuần Việt trên văn bia vùng đồng bằng Bắc Bộ, Tạp chí Hán Nôm (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), số 3 (118), 2013, 2013
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Nguyễn Thuyên và văn học Nôm, VnExpress, 2005
Truy cập ngày 2 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Shimizu Masaaki, Lê Thị Liên, Momoki Shiro, Chữ Nôm Characters Contained in the Inscription of Hộ Thành Mountain (護城山碑文に見る字喃について), Southeast Asian Studies (東南アジア研究), tập 36, số 2, tháng 9/1998, Center for Southeast Asian Studies, Đại học Kyoto, 1998
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
List of early inscriptions in Vietnam, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 6 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót