Bento Thiện và bức thư năm 1659 viết lịch sử nước Annam bằng chữ quốc ngữ
Năm 1659, thầy giảng Bento Thiện viết ở Thăng Long một bức thư bằng chữ quốc ngữ có phần lịch sử nước Annam; sau này được đặt tên Lịch sử nước Annam. Bài nêu hoàn cảnh, nội dung, đặc điểm chữ viết, và chỗ các nguồn chưa chắc về chuyện "sớm nhất" và nơi lưu bản gốc.
Có nguồn · 3

Một bức thư gửi từ Thăng Long
Bento Thiện là một thầy giảng (người giảng đạo) công giáo người Việt thế kỷ XVII; tên thật không rõ, và chữ Hán ứng với "Thiện" có thể là 善[1]. Theo Hasuda Takashi, ông viết một bức thư đề ngày 25/10/1659 tại Thăng Long, gửi cho Giovanni Filippo de Marini, linh mục dòng Tên đã rời Việt Nam đi Macao tháng 7/1658 rồi trở về Roma[1]. Lúc ấy chúa Trịnh đang siết việc truyền đạo và ra lệnh cho các thừa sai tập trung về kinh đô; Hasuda đoán Thiện có mặt ở Thăng Long với vai trò thông dịch cho thừa sai[1].
Thư dài 14 trang. Sau phần báo cáo tình hình đạo công giáo, các trang 3 đến 8 kể lịch sử Việt Nam, rồi đến phong tục, quan chế và đơn vị hành chính[1]. Bức thư vốn không có tiêu đề; tên "Lịch sử nước Annam" do Đỗ Quang Chính đặt dựa theo nội dung[1][3]. Hoàng Xuân Hãn giới thiệu văn bản này lần đầu năm 1959, và Đỗ Quang Chính in toàn văn kèm bản chụp trong Lịch sử chữ quốc ngữ, 1620–1659 (Sài Gòn, 1972)[1]. Hasuda ghi bản gốc nằm trong Văn khố dòng Tên ở Roma (ký hiệu ARSI, Jap. Sin. 81), còn Wikipedia tiếng Anh nói bản thảo thuộc Thư viện Vatican; bài này theo Hasuda vì ông nêu ký hiệu cụ thể[1][3].
Nội dung
Văn bản chia thành 21 đoạn, kể theo thứ tự thời gian từ truyền thuyết đến thời gần tác giả[1]; Wikipedia tiếng Anh nói kể đến năm 1593[3]. Câu mở đầu, theo bản phiên của Đỗ Quang Chính, là "Nước Ngô trước hết mới có Vua trị là Phục Hi", trong đó "Ngô" chỉ Trung Hoa[1]. Tiếp đó là Thần Nông, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ với bọc trăm trứng (năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi), Hùng Vương, Sơn Tinh – Thủy Tinh, Đổng Thiên Vương, nỏ thần An Dương Vương, Hai Bà Trưng, mười hai sứ quân và Đinh Tiên Hoàng[1]. Hasuda nhận xét phần thần thoại gần khớp với Đại Việt sử ký toàn thư và Lĩnh Nam chích quái, nhưng việc đặt Phục Hi trước Thần Nông là chi tiết riêng, không có trong hai sách ấy[1].
Các điểm khác thường được Hasuda nêu: tên nước luôn là "nước Annam", không dùng "Đại Việt"; không có tên Lý Thường Kiệt hay Trần Hưng Đạo, cũng không có chi tiết về các cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý và chống Nguyên thời Trần; tên miếu hiệu vua Lý, Trần khá đúng, nhà Hồ bị chê nặng còn nhà Mạc thì nhẹ hơn. Đến cuối thời Lê, thông tin rối: việc của Trịnh Tùng bị gán cho "chúa Tiên", tức chúa Nguyễn Hoàng, và chỉ có ba niên hiệu Chính Trị, Gia Thái, Quang Hưng, trong đó hai niên hiệu sau là của một vua[1]. Phần thống kê hành chính cũng lệch: tổng số xã ghi 7.987, nhưng cộng theo từng phủ chỉ hơn 5.000 (theo Đỗ Quang Chính)[1].
Hasuda cho rằng đây là bản sử Việt cổ nhất theo nghĩa còn nguyên bản lúc biên soạn: nó có trước cả bản Toàn thư Cảnh Trị (1665) lẫn Chính Hòa (1697), dù ngắn và ít giá trị về chi tiết sự kiện. Câu cuối của bức thư nói kết quả "không chép trong sách", gợi ý tác giả từng đọc một cuốn sử nào đó; Hasuda ước đoán đó là sử soạn từ đầu thế kỷ XVI trở về trước, vì phần từ khi nhà Lê sơ lập trở đi có vẻ dựa vào trí nhớ hoặc truyền miệng hơn là sách[1]. Đây là suy luận của ông, chưa có tài liệu xác nhận.
Chữ quốc ngữ trong thư
Hasuda nói văn bản dùng chữ quốc ngữ nhưng mặt chữ và cách viết hơi khác hiện nay, và là tư liệu quan trọng cho lịch sử tiếng Việt, ngữ âm học[1]. Kim-Bảo Đặng (2025) xem chữ quốc ngữ có thể coi là ra đời năm 1651, khi Alexandre de Rhodes viết sách giáo lý hoàn toàn theo chính tả dựa trên tiếng Bồ Đào Nha, hoặc muộn hơn là năm 1659, khi chính tả ấy được hai người Việt, Bento Thiện và Ignacio Văn Tín, dùng để viết một bản báo cáo cho bề trên Marino[2]. Tác giả ghi chú rằng năm 1659 chỉ là ước lượng theo ngày của thư, và có thể đã có thư người Việt viết trước đó[2]. Về chính tả, tác giả dẫn ví dụ trong thư của các thầy giảng người Việt năm 1659 có chữ i thay cho y (như "thầi"), trong khi thừa sai Gaspar do Amaral viết "thay phu thuy" trong thư thường niên năm 1632[2].
Vì vậy, nói đây là văn bản quốc ngữ do người Việt viết sớm nhất còn lại thì chưa chắc: cùng năm đã có ít nhất một văn bản khác của người Việt, và Kim-Bảo Đặng cũng không loại trừ văn bản sớm hơn. Nói chính xác hơn, đây là một trong những văn bản quốc ngữ do người Việt viết sớm nhất còn biết đến, và là bản sử Việt viết tay còn nguyên bản cổ nhất, theo Hasuda.
Cách đọc thận trọng
Về việc kiểm chứng sự kiện, Hasuda nhận xét bức thư chỉ có giá trị hạn chế vì khá sơ lược và có những chỗ sai rõ rệt, như việc nhầm Trịnh Tùng với chúa Tiên. Điều khiến nó đáng chú ý là nó cho thấy một người ngoài hệ thống sử quan, lại là một giáo dân, nhớ và kể lại lịch sử nước mình như thế nào ở giữa thế kỷ XVII, và kể cho một độc giả người nước ngoài[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
蓮田隆志 (Hasuda Takashi), ベント・ティエン「アンナン国の歴史」簡紹 ―情報の流通と保存の観点から― (Preliminary Analysis on History of Annan by Bento Thien), 環東アジア研究センター年報 (Trung tâm Nghiên cứu Đông Á, Đại học Niigata), số 8, tháng 2/2013, tr. 1–30, 2013
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Kim-Bảo Đặng, Questioning the Strategies Used to Create the Chữ Quốc Ngữ Romanized Script (1615–59), Jesuit Educational Quarterly, 2nd ser., 1, no. 2 (2025), tr. 313–333, 2025
ISBN/DOI: 10.51238/9x7ys9Z · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lịch sử nước An Nam, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót