Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiThời kỳ: Cận hiện đạiDân tộc: Kinh

Việt Nam tự điển của Hội Khai trí Tiến Đức (1931): bộ từ điển tiếng Việt giải thích bằng tiếng Việt

Việt Nam tự điển do Ban Văn học Hội Khai trí Tiến Đức khởi thảo, in ở Hà Nội năm 1931, giải thích từ ngữ tiếng Việt bằng tiếng Việt kèm chữ Hán và văn liệu. Bài nêu quá trình xuất bản, cách trình bày mục từ, số liệu từ vựng và các phê bình của Phan Khôi, Lê Mạnh Chiến.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Mặt tiền một tòa nhà hai tầng quét vôi trắng, cửa sổ lắp chớp gỗ và ô hoa văn kiểu chữ thọ, chữ vạn trên tường; trên cửa chính có bảng ghi Nhà hát Ca múa nhạc nhẹ Việt Nam, Không gian văn hóa Việt, số 16 Lê Thái Tổ, bên trên là hàng chữ Hán; hai bên cửa có vài cây cọ nhỏ.
Ảnh minh họa: tòa nhà mà Commons mô tả là hội quán của Hội Khai trí Tiến Đức (AFIMA) ở Hà Nội, hiện có biển Nhà hát Ca múa nhạc nhẹ Việt Nam – Không gian văn hóa Việt (ảnh Codobai, chụp năm 2012). Đây không phải ảnh bìa hay trang sách; bài chưa kiểm được nguồn gốc của tòa nhà ngoài mô tả của Commons.Codobai, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Dự án từ điển của Ban Văn học

Việt-Nam tự-điển do Ban Văn học của Hội Khai trí Tiến Đức khởi thảo, nhà in Trung-Bắc Tân-Văn ở Hà Nội ghi năm 1931 trên trang tên sách[5]. Theo một bài trên Kinh tế & Đô thị, đây là một trong ba bộ từ điển hội dự định soạn (Pháp – Việt, Hán – Việt và Quốc âm). Phạm Quỳnh coi việc soạn bộ này là cách hợp lý nhất để giữ gìn tiếng Việt và giúp người học tiếng nước mình "dễ dàng và có bằng cứ hơn". Danh sách biên soạn gồm Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Dương Bá Trạc, Phạm Quỳnh, Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Đôn Phục, Nguyễn Văn Vĩnh, Đỗ Thận, Phạm Huy Lục và Nguyễn Văn Luận[4].

Phan Khôi, khi giới thiệu bộ sách trên Phụ nữ tân văn tháng 3/1932, kể rằng việc soạn bắt đầu từ chừng mười năm trước, và nhận xét Ban Văn học thực chất chỉ có phó bảng Bùi Kỷ cùng vài ông tú già. Đó là lời nhận xét của riêng ông, không phải số liệu. Ông cũng cho biết sách đang in theo từng tập như bản thảo: mới ra tập I (từ A đến Ậy) và tập II (từ Ba đến Bát), mỗi tập bán 0 đồng 20, mua cả năm 12 tập giá 2 đồng, tại nhà in Lê Văn Phúc, 83 phố Hàng Gai[1].

Các nguồn mô tả khác nhau về hình thức. Bài báo trên ghi bộ sách gồm 42 tập khổ rộng, dày 672 trang[4]; bản ghi của một thư viện số ghi 663 trang[5]. Trang tên sách ghi 1931 nhưng đến tháng 3/1932 Phan Khôi mới thấy hai tập đầu, nên bài không có cơ sở để nói bộ sách hoàn tất vào năm nào; các chi tiết này chưa đối chiếu được trực tiếp.

Cách trình bày mục từ

Theo Phan Khôi, mỗi chữ cái được chia thành phần "đơn" (một tiếng) và phần "kép" (ghép từ hai tiếng trở lên, như "a-men" đến "a-di-đà-phật"). Trong phần đơn, nghĩa lại được chia theo ba tầng gọi tên là chủng, loại và biệt: chủng in chữ Latinh đậm, loại ghi bằng số La Mã, biệt ghi bằng số Ả Rập. Riêng chữ "a" có tám chủng[1]. Sách còn chua chữ Hán cho từ Hán Việt và có mục "Văn liệu" dẫn câu ví dụ[1].

Lê Mạnh Chiến mô tả thêm rằng bộ từ điển ghi nhiều thành ngữ, tục ngữ, ca dao và câu thơ trích từ Truyện Kiều, Nhị độ mai, Lục Vân Tiên, còn chữ Hán chỉ đi kèm các từ Hán Việt[3]. Bản in lại năm 1954 có bảng chữ viết tắt cho nguồn văn liệu như Kiều, Lục Vân Tiên, Cung oán, Chinh phụ ngâm, Nhị độ mai, Phan Trần, Hoa tiên, cùng ca dao, tục ngữ, phương ngôn và hát nói[5]. Phan Khôi nhắc việc sách chua "tiếng Nam kỳ", "Trung kỳ" hay "Bắc kỳ" ở một số mục[1]. Bản ghi của thư viện số còn nói sách thu nhận từ thổ ngữ của cả ba miền, nhưng đoạn mô tả ấy không nêu nguồn[5].

Vốn từ so với Đại Nam quấc âm tự vị

Trần Nhật Chính (1999) đối chiếu từng mục từ giữa Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (Sài Gòn, 1895–1896) và Việt Nam tự điển (Hà Nội, 1931). Ông thấy bộ sau có thêm 4.506 từ, mà ông tạm coi là "từ mới". Trong số đó có 3.063 từ Hán – Việt (67,9%), 1.431 từ thuần Việt (31,5%) và chỉ 12 từ gốc Ấn – Âu, chủ yếu thuộc ngành khoa học kỹ thuật, như "ba-lông" (ballon), "bơ" (beurre), "kền" (nickel)[2]. Ông giải thích tỷ lệ Hán – Việt cao là do tiếng Việt thời đó vay mượn mạnh từ vựng Hán theo âm Hán – Việt, và do bộ sách xuất bản ở Hà Nội nên lấy tiếng thủ đô làm chuẩn, trong khi bộ của Huỳnh Tịnh Của dựa nhiều vào tư liệu miền Nam[2]. Đây là cách đếm của một tác giả, chưa có kiểm chứng độc lập.

Điểm mạnh và giới hạn qua các nhận xét

Phan Khôi đánh giá cao: bộ sách thu được nhiều chữ, biên tập công phu, có chua chữ Hán và mục Văn liệu; nếu hoàn thành thì sẽ đứng đầu các từ điển tiếng Việt từng có. Nhưng ông phê bình mạnh cách phân loại nghĩa, cho rằng chia tách bạch quá thì càng lộn xộn. Ví dụ ông dẫn là chữ "a": chủng thứ ba (đồ cắt rạ) và chủng thứ tư (vơ lại thành đống) thực ra cùng nghĩa dùng cái a, còn năm "biệt" của chủng thứ hai khó phân biệt nhau. Ông cũng chỉ ra chỗ giải thích "a" là cái trang, cái gạc ở Nam Kỳ chưa đúng thực tế, và nêu sách thiếu hình minh họa[1].

Lê Mạnh Chiến đứng ở góc độ thuật ngữ. Ông cho rằng bộ sách tuy gọi là "tự điển" nhưng thực chất là từ điển vì giải thích từ ngữ tiếng Việt, kể cả từ Hán Việt, và các định nghĩa "tự điển", "từ điển" ngay trong sách chưa rõ ràng, chưa khớp với nội dung[3].

Lời tựa bản 1954 do Việt-Nam Văn-hoá Hiệp-hội ký nhận rằng sách đã ra đời hơn hai mươi năm, còn nhiều chỗ khiếm khuyết, Ban Văn học cũ từng dự định hiệu đính nhưng thiếu người và kinh phí, nên bản in lại giữ nguyên hình thức[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Phan Khôi, Tập Việt Nam Tự điển của hội Khai trí tiến đức (đăng ở Phụ nữ tân văn, Sài Gòn, số 123, ngày 17/3/1932; bản chép trên Wikisource), Phụ nữ tân văn; bản chép trên Wikisource tiếng Việt, 1932

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Trần Nhật Chính, Một vài nhận xét về từ vựng tiếng Việt từ "Đại Nam quốc âm tự vị" đến "Việt Nam tự điển", Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội, tập XV, số 5, tr. 8–13, 1999

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lê Mạnh Chiến, Cần phân biệt các thuật ngữ "từ điển" và "tự điển", Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (128), tr. 107–121, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Một mặt khác của Hội Khai trí tiến đức, Kinh tế & Đô thị (kinhtedothi.vn)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Việt-Nam tự-điển (Hội Khai-Trí Tiến-Đức khởi thảo; Hà Nội: Trung-Bắc Tân-Văn, 1931; bản in lại: Văn Mới, 1954), Hội Khai-Trí Tiến-Đức (Ban Văn học); hồ sơ Thư viện Nguyễn Văn Hưởng, 1931

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót