Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Hà NộiThời kỳ: Cận hiện đạiDân tộc: Kinh

Tiếng Hà Nội và vấn đề chuẩn ngữ âm tiếng Việt

Đặc điểm giọng Hà Nội trong mô tả ngữ âm học, việc chuẩn phát âm chưa có văn bản quy định, cuộc bàn luận năm 2012 và ý kiến khác nhau về giọng chuẩn trên đài phát thanh, truyền hình.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Biểu đồ đường cao độ của sáu thanh điệu: trục dọc là tần số cơ bản tính bằng semitone (từ 40 đến 54), trục ngang là thời gian tính bằng mili giây (từ 0 đến 600); các đường màu ghi tên ngang, huyền, sắc, hỏi, nặng, ngã, riêng thanh ngã bị đứt giữa chừng và được đánh dấu bằng một dấu hỏi.
Đường cao độ và độ dài của sáu thanh điệu Hà Nội ở một người nói nữ 24 tuổi, theo Commons phỏng từ Nguyễn và Edmondson (1998). Đây là số đo của một người nói, minh họa việc tiếng Hà Nội có sáu thanh, không đại diện cho mọi giọng Hà Nội.Ishwar, CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons; phỏng theo Nguyễn và Edmondson (1998) · CC BY · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Giọng Hà Nội trong mô tả ngữ âm học

Giáo trình Ngữ âm tiếng Việt của Đoàn Thiện Thuật mô tả tiếng Hà Nội như một hệ thống có sáu thanh điệu độc lập, trong khi các tiếng địa phương miền Trung và miền Nam chỉ có năm. Về phụ âm đầu, ông ghi tiếng Hà Nội chỉ có 19 âm vị chứ không phải 22: người Hà Nội không có các âm quặt lưỡi nên tre, sôi, ra nghe giống che, xôi, da. Ông ghi thêm rằng lối phát âm này bị phàn nàn vì làm tăng số từ đồng âm[1].

Chuẩn ngữ âm chưa có văn bản quy định

Theo Đoàn Thiện Thuật, tiếng chuẩn của một ngôn ngữ, thực chất là ngôn ngữ văn học, thường hình thành lịch sử trên cơ sở tiếng địa phương của một vùng phát triển nhất. Với tiếng Việt, ông viết rằng tiếng chuẩn chưa được quy định chính thức bằng văn kiện pháp lý hay một hội nghị nào. Một số người đề nghị lấy tiếng Hà Nội. Người không tán thành nêu lý do: tiếng Hà Nội không phân biệt tr/ch, s/x, r/d/gi, thiếu vần ưu, ươu (đọc thành iu, iêu), mà các đối lập ấy phổ biến ở miền Trung và miền Nam, tức hai phần ba đất nước; song họ vẫn thừa nhận ưu thế của sáu thanh. Các đề nghị khác gồm lấy tiếng Hà Nội nhưng bổ sung các âm và vần còn thiếu, lấy tiếng Vinh, hoặc lấy thứ tiếng dùng trong nhà trường miền Bắc với cách phát âm chữ quốc ngữ ghi lại[1].

Từ việc nhà văn, sách báo, giới lãnh đạo và nhà trường đều dùng một thứ tiếng gần với miền Bắc, ông chọn giải pháp tạm thời: coi tiếng chuẩn là thứ tiếng chung hình thành trên cơ sở tiếng miền Bắc, trung tâm là Hà Nội, phát âm theo Hà Nội nhưng có phân biệt các cặp phụ âm và vần nói trên. Đó là đối tượng mô tả của giáo trình, không phải một quy định pháp lý[1].

Cuộc bàn luận năm 2012

Tháng 12/2012, khi dư luận tranh luận giọng Hà Nội có thực sự "chuẩn" hay không, VietNamNet phỏng vấn GS Trần Trí Dõi (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội). Ông nói trong ngôn ngữ học, tiếng Hà Nội là một bộ phận của phương ngữ Bắc Bộ chứ không phải một phương ngữ riêng; cho đến nay chưa có văn bản pháp quy nào quy định tiếng Hà Nội là chuẩn quốc gia, và việc coi đó là tiếng chuẩn chỉ là dư luận. Theo ông, tiếng chuẩn đúng nghĩa là tiếng Việt dùng trong nhà trường, về cơ bản dựa trên phương ngữ Bắc Bộ và tiếp nhận thêm yếu tố của các phương ngữ khác[2].

Ông không coi việc người Hà Nội ít phân biệt s/x, ch/tr, d/r/gi là sai: đó là tiếng Việt chuẩn giọng Hà Nội, như có tiếng Việt chuẩn giọng Huế hay giọng Sài Gòn; phát thanh viên giọng Nam trên đài truyền hình trung ương, theo ông, cũng nói "chuẩn giọng Sài Gòn". Điều không bình thường, ông cho rằng, chỉ là khi ai đó bảo người nói đúng tiếng Việt mà không theo giọng Hà Nội là không chuẩn[2].

Ý kiến khác

Một độc giả là giảng viên ngữ văn, ThS Đỗ Thành Dương, đăng phản hồi trên Tuổi Trẻ Online năm 2016 với cách nhìn khác. Ông viết rằng "âm chuẩn" là khái niệm do nhà ngữ học đặt ra, hầu như không vùng nào phát âm hoàn toàn đúng âm chuẩn. Phương ngữ Bắc Bộ lệch ở cặp l/n, ở ba cặp s–x, tr–ch, r–gi/d và ở vần ươu/ưu thành iu, nhưng so với các vùng khác thì lệch ít nhất; vì thế, theo ông, các nhà ngữ âm học đã thống nhất chọn thổ ngữ Hà Nội, sau khi điều chỉnh các lỗi ấy, làm âm chuẩn. Ông dẫn lại, qua một tác giả khác, nhận định thận trọng của Nguyễn Kim Thản và Nguyễn Văn Tu rằng thổ ngữ xã Phục Lễ (Thủy Nguyên, Hải Phòng) có thể xem là âm chuẩn của ngữ âm hiện đại. Ông cho rằng phát thanh viên phục vụ cả nước nên sửa giọng theo chính âm, còn ở quê nhà thì không nên[3].

Các nhận định không trùng nhau: Trần Trí Dõi nói chưa có quy định pháp lý, Đỗ Thành Dương nói giới ngữ âm học đã chọn tiếng Hà Nội có điều chỉnh, còn Đoàn Thiện Thuật viết rằng vấn đề cần thêm dữ kiện và chỉ tạm xác định để mô tả.

Trên đài phát thanh và truyền hình

Ở đài địa phương, tiêu chuẩn có thể khác. Huỳnh Thị Hồng Hạnh (2014) khảo sát chương trình "Sài Gòn buổi sáng" của Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM trong hai tháng đầu năm 2012 và viết rằng với đài địa phương, yếu tố địa phương là cần thiết và "chuẩn ngữ âm là chuẩn địa phương". Trong mười giọng đọc thường xuyên, chín người nói giọng Nam và một người nói giọng Bắc; giọng Nam ấy không thuần phương ngữ Nam Bộ mà có tiếp thu yếu tố của các phương ngữ khác[4].

Ở đài truyền hình quốc gia, tháng 10/2015 Tuổi Trẻ Online đưa tin biên tập viên Việt Phong, người Cà Mau, là MC nam giọng miền Nam đầu tiên "giữ sóng" bản tin thời sự của VTV, sau các biên tập viên Hoài Anh và Thúy Hằng cũng từ miền Nam, vốn chuyển từ VTV9 ra[5]. Báo mời độc giả cho ý kiến, và một số người đề nghị thêm giọng miền Trung; câu hỏi báo nêu là thời sự VTV nên nói giọng Hà Nội, Huế, Quảng hay Sài Gòn và giọng nào nên là chuẩn cho VTV[6].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Đoàn Thiện Thuật, Ngữ âm tiếng Việt (giáo trình), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (tái bản lần thứ 4, 2007; lần đầu NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1977), 2007

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Vũ Lụa (thực hiện), Trần Trí Dõi (trả lời), Chưa có quy định giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia (phỏng vấn GS Trần Trí Dõi), VietNamNet, 19/12/2012, 2012

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Đỗ Thành Dương, "Mới đi mấy bữa mà bày đặt sửa tiếng!", Tuổi Trẻ Online, 21/11/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Huỳnh Thị Hồng Hạnh, Ngôn ngữ phát thanh trực tiếp nhìn từ góc độ ngữ âm (dựa trên cứ liệu giọng đọc của phát thanh viên trong chương trình "Sài Gòn buổi sáng" của VOH), Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, số 55, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Quỳnh Nguyễn, MC nam giọng miền Nam đầu tiên "giữ sóng" thời sự VTV, Tuổi Trẻ Online, 27/10/2015, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  6. [6]

    M.Nhiên (tổng hợp), MC thời sự VTV nên nói giọng Hà Nội, Huế hay Sài Gòn?, Tuổi Trẻ Online, 29/10/2015, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót