Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiThời kỳ: Cận hiện đạiDân tộc: Kinh

Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1942): tám điều kiện đặt thuật ngữ và tranh luận trên báo Khoa Học

Danh từ khoa học (1942) của Hoàng Xuân Hãn được coi là từ điển thuật ngữ đối dịch đầu tiên của Việt Nam, cho toán, lý, hóa, cơ, thiên văn. Bài nêu tám điều kiện đặt danh từ, ba phương sách, tranh luận trên báo Khoa Học và các số liệu quy mô lệch nhau giữa các nguồn.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Ảnh chân dung bán thân một người đàn ông trẻ, tóc rẽ ngôi, mặc áo vest, sơ mi và cà vạt; ảnh in lưới đen trắng từ báo, dòng chữ in dưới ảnh là "M. Hoàng-xuân-Hãn".
Chân dung Hoàng Xuân Hãn trên báo Điện Tín ngày 9/10/1936, sáu năm trước khi cuốn Danh từ khoa học ra đời. Ảnh chỉ minh họa tác giả, không liên quan trực tiếp đến nội dung cuốn sách.Không rõ người chụp; ảnh đăng trên báo Điện Tín ngày 9/10/1936 (Gallica, BnF, bpt6k7224495j), phạm vi công cộng (PD-Vietnam, PD-1996), qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Cuốn sách của năm 1942

Theo Trương Thị Thu Hà (Viện Ngôn ngữ học), công trình đầu tiên ở Việt Nam được coi là từ điển thuật ngữ là Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn, ra năm 1942 và thuộc loại từ điển thuật ngữ đối dịch. Phải đến năm 1950 mới có từ điển thuật ngữ giải thích đầu tiên, và năm 1966 mới có công trình vừa giải thích vừa đối dịch đầu tiên[1]. Sách là bộ danh từ Pháp – Việt cho năm môn: toán, lý, hóa, cơ học và thiên văn. Trần Thị Ánh Nguyệt cho biết ngoài gần 6000 danh từ, tác giả dành một phần lớn lời dẫn để bàn bốn vấn đề: tính cách của một danh từ khoa học, các phương sách đặt danh từ, cách đặt danh từ ở những nước có ngôn ngữ gần đặc điểm tiếng Việt như Trung Quốc và Nhật Bản, và các quy tắc ông dùng trong chính cuốn sách[2].

Cách tự mô tả của tác giả khác đôi chút với cách xếp loại của các nhà nghiên cứu sau này. Theo Lê Quang Thiêm, Hoàng Xuân Hãn nói sách không phải từ điển đối dịch mà là danh từ của những "ý khoa học", các ý ấy lấy tiếng Pháp làm chuẩn, và với mỗi chữ Pháp ông đặt một danh từ Việt[3]. Tuy vậy Trương Thị Thu Hà vẫn xếp sách vào nhóm từ điển thuật ngữ đối dịch[1].

Thuật ngữ trước 1942

Lê Quang Thiêm nhận xét thuật ngữ tiếng Việt viết bằng chữ quốc ngữ bắt đầu từ báo chí và các bản dịch cuối thế kỷ XIX, rồi xuất hiện trong sách giáo khoa của Đông Kinh Nghĩa Thục (1907). Từ đầu thập niên 1930, nhiều sách khảo cứu và từ điển đã dùng nhiều thuật ngữ, như Hán Việt từ điển (1932) hay Việt Nam văn hóa sử cương (1938). Theo ông, thuật ngữ khoa học xã hội và nhân văn xuất hiện sớm hơn thuật ngữ khoa học tự nhiên, nên Danh từ khoa học là mốc đánh dấu việc thuật ngữ khoa học tự nhiên được biên soạn chính thức bằng chữ quốc ngữ[3].

Tám điều kiện và ba phương sách

Phần lời dẫn đề ra tám điều kiện cho một danh từ khoa học, trong đó năm điều về nội dung và ba điều về hình thức. Theo bản tóm lược của Trần Thị Ánh Nguyệt, mỗi ý khoa học phải có một danh từ để gọi; danh từ ấy phải riêng cho ý ấy; một ý đừng có nhiều danh từ; danh từ phải làm cho dễ nhớ đến ý; danh từ trong các môn phải thành một toàn thể liên lạc; danh từ phải gọn; phải có âm hưởng Việt; và phải đặt theo lối đặt các tiếng thường, mang tính quốc gia[2].

Trên cơ sở đó ông nêu ba phương sách: dùng tiếng thông thường, phiên âm, và dùng gốc Nho. Ông xét lợi và hại của từng phương sách thay vì chọn một cách duy nhất[2]. Về sau, Lê Khả Kế (1967) gọn lại thành ba phương pháp: phiên từ một ngôn ngữ châu Âu, mượn thuật ngữ Hán đọc theo lối người Việt, và đặt thuật ngữ trên cơ sở tiếng Việt[2].

Tranh luận trên báo Khoa Học

Báo Khoa Học ra số đầu ngày 1/1/1942 do Nguyễn Xiển sáng lập; Nguyễn Đình Thụ làm chủ nhiệm, Đặng Phúc Thông làm chủ bút, sau đó là Nguyễn Duy Thanh. Tờ báo mở mục "Danh từ khoa học" để đăng bộ danh từ Hoàng Xuân Hãn đã soạn[4]. Cùng năm, các tác giả khác đưa ra nhiều đề nghị không giống nhau, theo tóm tắt của Trần Thị Ánh Nguyệt[2]:

  • Đặng Phúc Thông cho rằng phiên âm tiếng Pháp (đa âm) sang tiếng Việt (độc âm) không tiện, nên noi cách người Trung Quốc: dùng chữ Nho, phiên âm một phần, còn hóa học thì đặt theo chữ Nôm.
  • Nguyễn Duy Thanh cho cách đặt tên hóa học của người Trung Quốc là không khoa học, đề nghị gọi theo ký hiệu và công thức, chẳng hạn MnO2 đọc là "em-en-ô-hai". Đặng Văn Ngữ cũng đề nghị đặt tên hóa học dựa trên ký hiệu quốc tế.
  • Đặng Văn Dư đề nghị dùng lối nói lái.
  • Hồng Đạo Nguyên muốn bỏ các từ Hán Việt như hàn thử biểu, phong vũ biểu, vô tuyến điện thoại và "hết sức dùng tiếng Việt".

Con số lệch nhau và dấu vết về sau

Các nguồn không thống nhất về quy mô sách. Trần Thị Ánh Nguyệt viết "gần 6000 danh từ", còn Phạm Đình Lân, khi bàn về báo Khoa Học, ghi tập danh từ này vào khoảng 12000 từ[2][4]. Không bài nào nói rõ đếm theo mục từ hay theo cách khác; bài này không tự đối chiếu bản gốc nên nêu cả hai số. Danh mục tài liệu trong bài của Trần Thị Ánh Nguyệt còn ghi một bản năm 1948 do Nhà sách Vĩnh Bảo (Sài Gòn) in, nên năm 1942 là năm in lần đầu chứ không phải duy nhất[2].

Sau năm 1945, theo Lê Quang Thiêm, hai công trình nối tiếp và bổ sung cho Danh từ khoa học là Danh từ khoa học – Vạn vật học của Đào Văn Tiến và Danh từ thực vật của Nguyễn Hữu Quán, Lê Văn Căn. Năm 1959 Ủy ban Khoa học Nhà nước ra đời với Tổ Thuật ngữ – Từ điển; tháng 12/1964, hơn một trăm nhà khoa học họp bàn nguyên tắc, tiêu chuẩn và phương thức đặt thuật ngữ, cùng cách phiên chuyển thuật ngữ phương Tây sang tiếng Việt[3]. Theo Trương Thị Thu Hà, từ năm 1946 đến 1974 chỉ có ba công trình thuộc loại vừa giải thích vừa đối dịch[1].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trương Thị Thu Hà, Tổng quan tình hình biên soạn từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch ở Việt Nam, Từ điển học và Bách khoa thư, số 6, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Trần Thị Ánh Nguyệt, Tình hình và xu hướng nghiên cứu thuật ngữ tại Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, số 92 (6/2022), 2022

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  3. [3]

    Lê Quang Thiêm, Thuật ngữ tiếng Việt trong nền giáo dục khoa học nước ta, Ngôn ngữ & Đời sống, số 5 (235), 2015

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Phạm Đình Lân, Quảng bá khoa học trên báo Khoa Học (1942-1944), Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn, tập 29, số 1, tr. 44–49, 2013

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót