Nam Phong tạp chí (1917–1934) và chữ quốc ngữ

Ra đời và tổ chức

Nam Phong tạp chí là nguyệt san xuất bản tại Hà Nội, số đầu tiên ra ngày 1/7/1917, số cuối in vào tháng 12/1934. Theo Nguyễn Công Lý (2017) và Báo Văn hóa (2017), tạp chí tồn tại 17 năm với 210 số^[1][4]. Phạm Quỳnh làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Mỗi số có hai dạng văn tự là chữ quốc ngữ và chữ Hán, về sau thêm Pháp văn; phần quốc ngữ do Phạm Quỳnh phụ trách, phần chữ Hán do Nguyễn Bá Trác phụ trách. Tòa soạn ban đầu đặt ở số 1 phố Hàng Trống, Hà Nội (cũng là nhà Phạm Quỳnh), đến năm 1926 chuyển về số 5 phố Hàng Da^[1].

Nguồn gốc của tờ báo không chỉ là chuyện văn chương. Nguyễn Công Lý ghi rằng đó là chủ trương của chính phủ Liên bang Đông Dương, do Toàn quyền Albert Sarraut đề xướng nhằm đẩy mạnh vai trò văn hóa và chính trị của nhà nước Bảo hộ, và kinh phí do chính phủ trang trải^[1].

Tôn chỉ và nội dung

Theo Nguyễn Công Lý, tạp chí đặt hai mục đích chính: dùng chữ quốc ngữ để diễn tả và giải thích tư tưởng, học thuật Âu – Á cho người không biết tiếng Pháp hoặc chữ Hán; và truyền bá chữ quốc ngữ, nâng nó thành một nền ngôn ngữ so sánh được với tiếng Pháp và chữ Hán. Nội dung gồm khảo cứu về triết học, khoa học, văn chương, lịch sử Á Đông và Âu Tây; sáng tác đương thời như truyện ngắn, du ký, tùy bút; dịch từ tiếng Pháp hoặc chữ Hán sang quốc ngữ; sưu tầm, phiên âm thơ văn Hán Nôm; và in lại sách cũ như Lịch triều hiến chương loại chí. Trong số người cộng tác có Đông Hồ, Nguyễn Bá Học, Nguyễn Trọng Thuật, Phạm Duy Tốn, Trần Trọng Kim, Tản Đà và Dương Quảng Hàm^[1].

Một ví dụ về phần dịch thuật: trong ba số 114–116 (tháng 2 đến tháng 4/1927), Hoàng giáp Đinh Văn Chấp đăng bản dịch 126 bài thơ chữ Hán thời Lý – Trần của 43 tác giả. Nguyễn Công Lý cho rằng đó là lần đầu thơ Lý – Trần được chuyển sang quốc ngữ; đây là nhận định của riêng ông^[1].

Vai trò đối với chữ quốc ngữ

Nguyễn Công Lý dẫn nhận xét của Dương Quảng Hàm rằng tạp chí có ảnh hưởng ở hai mặt. Về văn tự, tạp chí đưa vào tiếng Việt nhiều danh từ triết học, khoa học mới mượn từ chữ Nho, và luyện cho tiếng Việt khả năng diễn đạt các lý thuyết triết học, khoa học mới. Về học vấn, tạp chí phổ thông những điều cốt yếu của học thuật Âu Tây, diễn đạt những điều đại cương trong các học thuyết cũ của Á Đông và bảo tồn những nét chính của văn hóa cũ^[1]. Báo Văn hóa cũng viết rằng tạp chí là diễn đàn thảo luận và thử nghiệm cách làm giàu ngôn ngữ, xây dựng câu văn xuôi, đồng thời giới thiệu lý luận văn học và các thể loại mới như tiểu thuyết, phê bình, kịch nói theo mẫu phương Tây^[4].

Bản thân Phạm Quỳnh coi tiếng nói gắn với vận mệnh dân tộc. Theo tóm tắt bài của Nguyễn Thị Kim Nhạn (2021), ông xem quốc ngữ nằm trong vấn đề "quốc học", tâm điểm của dự án văn hóa của ông, và liên hệ ngôn ngữ với vận mệnh đất nước, nhấn mạnh việc giữ gìn vốn tiếng nói của dân tộc trong dự án chính trị ấy^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam nhắc ông nổi tiếng với câu "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn" cùng vế tiếp theo gắn tiếng nói với vận nước^[5]. Năm 1924, ông tổ chức lễ kỷ niệm Nguyễn Du tại Hội quán Khai trí Tiến Đức và diễn thuyết tôn vinh Truyện Kiều là quốc hoa, quốc hồn, quốc túy^[2].

Tranh luận và đánh giá

Việc tôn vinh Truyện Kiều bị phản ứng ngay. Theo Trần Viết Nghĩa (2014), Ngô Đức Kế viết bài "Luận về chánh học cùng tà thuyết" phê phán, không nêu đích danh nhưng ai cũng hiểu là nhằm vào Phạm Quỳnh, và Phạm Quỳnh im lặng. Đến năm 1930, Phan Khôi chỉ đích danh ông là một "nhà học phiệt"; Phạm Quỳnh viết bài trả lời, nói buổi diễn thuyết năm 1924 có tới hai nghìn người dự. Trần Viết Nghĩa dẫn ý kiến cho rằng đây không chỉ là một cuộc tranh luận văn học mà còn là cuộc đấu tranh chính trị trên địa hạt văn học, và nhận xét rằng việc "khen và chê", luận "công và tội" của Phạm Quỳnh vẫn chưa kết thúc^[2].

Các đánh giá về chính tờ báo cũng khác nhau. Báo Văn hóa (2017) gọi Nam Phong là tạp chí bề thế nhất những thập niên đầu thế kỷ XX và cũng là tờ gây nhiều tranh cãi nhất, nhưng hiếm ai phủ định hoàn toàn giá trị của nó, nhất là về văn học. Thiếu Sơn (1933) nhận xét nhiều người có tri thức phổ thông "chỉ nhờ Nam Phong hun đúc", còn nhà sử học Dương Trung Quốc đề nghị đánh giá tạp chí trong bối cảnh thời đại^[4]. Báo Pháp luật Việt Nam (2016) viết rằng đóng góp văn hóa của Phạm Quỳnh không thể phủ nhận trong khi chưa có kết luận dứt khoát về ông, và nhắc tới "dụng ý chính trị" của tờ báo mà không phân tích thêm^[5]. Bài này chỉ trình bày các nhận định đó, không đưa ra kết luận.