Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Toàn quốcThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnDân tộc: Kinh

Phép giảng tám ngày (1651) của Alexandre de Rhodes: sách song ngữ Latin – quốc ngữ

Sách giáo lý song ngữ Latin – quốc ngữ do Alexandre de Rhodes soạn, in ở Roma năm 1651: cách trình bày hai cột, bố cục tám ngày, lối chữ và các tổ hợp bl-, tl-, ml- của tiếng Việt thế kỷ XVII; khác bài về từ điển Việt – Bồ – La.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Một trang sách in cũ, nền ngà, đầu trang có dải hoa văn trang trí; hai cột chữ song song: cột trái chữ Latin với tiêu đề CATHECHISMVS in octo dies diuisus và dòng Dies Primus, cột phải tiếng Việt cổ với "Phép giảng tám ngày" và "Ngày thứ nhít"; ở lề các cột có những chữ cái nhỏ đánh dấu từng vế.
Trang đầu của bài giảng ngày thứ nhất trong bản in năm 1651: cột trái Latin, cột phải tiếng Việt, các vế đánh dấu bằng chữ cái nhỏ. Ảnh có độ phân giải thấp (353 × 510 điểm ảnh); Commons không nêu người chụp hay nơi lưu bản chụp.Bản in năm 1651; ảnh lấy từ tệp Giaoly.jpg của Wikipedia tiếng Việt theo ghi chú nguồn trên Commons; phạm vi công cộng theo Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Cuốn sách và những bản còn lại

Phép giảng tám ngày là sách giáo lý của linh mục dòng Tên Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ). Tên Latin là Cathechismvs pro ijs, qui volunt suscipere baptismvm in octo dies diuisus, tức sách dành cho người muốn chịu phép rửa tội, chia làm tám ngày. Phần đầu sách ghi rằng sách do Thánh bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide) ấn hành tại Roma năm 1651, kèm hai dòng chấp thuận: giấy phép của Goswinus Nickel đề ngày 8/7/1651 và dấu "Imprimatur" của F. Vincentius Cepolla[2]. Thư viện Bang Bayern ở München, nơi giữ bản số hóa ký hiệu 4 Catech. 46, mô tả sách dài 319 trang cùng hai tờ phụ, viết bằng Latin và tiếng "anamit" (tiếng Việt)[1].

Số trang không thống nhất giữa các nguồn. Một bài trên Zing, dựa vào phần giới thiệu của linh mục Nguyễn Khắc Xuyên, ghi 315 trang, khổ 17 × 23 cm[4]. Bài của Tiền Phong về bản lưu ở nhà thờ Mằng Lăng (Tuy An, Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) lại ghi 319 trang, bìa bọc vải[5]. Sách in cùng năm với từ điển Việt – Bồ – La nhưng là loại văn bản khác: không phải bảng tra từ mà là chuỗi bài giảng liền mạch bằng văn xuôi. Nguyễn Khắc Xuyên coi đây là tác phẩm chữ quốc ngữ được in sớm nhất còn lại đến nay và là sách căn bản để tìm hiểu nguồn gốc chữ quốc ngữ[4]. Chữ "đầu tiên" ở đây hiểu theo nghĩa in ấn.

Hai cột và tám ngày

Mỗi trang chia hai cột song song, Latin bên trái, tiếng Việt bên phải[4][5]. Bản chép lại trên Wikisource không có mục lục theo nội dung, chỉ liệt kê tám phần theo thứ tự ngày; trong từng ngày, phần tiếng Việt được chia thành những vế ngắn đánh dấu bằng chữ cái a, b, c...[2]. Ảnh trang đầu ngày thứ nhất ở đầu bài cho thấy các chữ cái nhỏ như vậy xuất hiện ở lề cả hai cột. Đọc bản chép ấy, có thể tóm tắt như sau (đây là cách tóm lược của người viết bài, chưa đối chiếu với công trình nghiên cứu nào):

  • Ngày thứ nhất: mục đích đời người, thân xác và linh hồn, hai "quê" sau khi chết, và việc phải tìm biết ai đã sinh ra trời đất để thờ.
  • Ngày thứ hai: Thiên Chúa là "cội rễ đầu" của mọi sự; phân biệt việc kính cha mẹ, vua quan với việc thờ phượng, rồi xét việc thờ trời đất, Thích Ca và các "bụt" khác.
  • Ngày thứ ba: sáu ngày tạo dựng, thiên thần, sự sa ngã của Lucifer, ông Adam.
  • Ngày thứ tư: tội của Adam và hậu quả, Cain và Abel, Seth, Noé, Abraham.
  • Ngày thứ năm: hai điều "sâu nhiệm" là Ba Ngôi và việc Con Thiên Chúa ra đời làm người; đầu ngày dặn người học đã bỏ "bụt", ăn chay, làm phúc và học các kinh.
  • Ngày thứ sáu: vì sao Con Thiên Chúa mang thân người, ba tai họa do tội, hình ảnh Chúa Giêsu như thầy thuốc.
  • Ngày thứ bảy: cuộc chịu nạn ở thành Jerusalem và số phận thành này về sau.
  • Ngày thứ tám: phán xét riêng và phán xét chung, địa ngục và thiên đàng, ăn năn tội; cuối sách là những việc người học phải làm xong trước khi chịu rửa, như bỏ tượng thờ, tha cho kẻ oán, đền bù điều đã làm hại người, chỉ giữ một vợ chính thức và trả nợ[2].

Văn bản có tính truyền giáo và biện giáo: ngày thứ hai trình bày việc thờ các đối tượng khác dưới con mắt người giảng đạo. Người đọc hôm nay nên đặt nội dung ấy trong bối cảnh một sách soạn để thuyết phục người nghe thế kỷ XVII, chứ không phải bản mô tả trung lập về các tín ngưỡng.

Lối chữ và tiếng Việt thế kỷ XVII

Bản chép lại giữ nhiều nét chữ cổ. Dấu "ꞗ" ghi âm v ("ꞗậy", "ꞗui ꞗẻ"), chữ s dài "ſ" xuất hiện cả trong phần Latin lẫn phần Việt, còn cách đặt dấu và ghi vần khác chuẩn ngày nay ("chảng", "chiụ", "muấn")[2]. Đáng chú ý nhất là các tổ hợp phụ âm đầu đã mất: blời (trời), tlước (trước), tlên (trên), mlẽ (lẽ)[2]. Tiêu đề tiếng Việt gọi Thiên Chúa là "đức Chúa blời", còn nhiều thuật ngữ Latin được giữ nguyên trong lời giảng như Deus, Crux, Sanctissima Trinitas[2].

Vũ Đức Nghiệu (2019) khảo sát chữ quốc ngữ từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XIX và cho rằng tiếng Việt từng có các tổ hợp bl-, ml-, mnh- và tl-. Theo ông, mnh- đã thành nh- vào cuối thế kỷ XVII, còn tl- thành tr- vào cuối thế kỷ XVIII; ml- còn thấy ở bảy từ và bl- ở mười lăm từ trong tài liệu thế kỷ XVIII–XIX, nên quá trình biến mất chưa trọn vẹn[3]. Với thế kỷ XVII, ông chỉ phân tích các tổ hợp này qua từ điển 1651, không phải cuốn giáo lý. Việc Phép giảng tám ngày cũng ghi các tổ hợp ấy là điều người viết đọc thấy trong bản chép, chưa có công trình nào để đối chiếu[3][2].

Cách đọc cho cẩn thận

Bản chép trên Wikisource kèm rất nhiều chú thích "đính chính" (đến hơn năm mươi chỗ chỉ riêng ngày thứ bảy), kể cả ở tiêu đề, nơi "ma" được sửa thành "mà"[2]. Vì vậy khi dùng làm ngữ liệu cần đối chiếu với bản scan. Bản số hóa của Thư viện Bang Bayern và các bản lưu tại Việt Nam là cơ sở để kiểm tra[1][5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Alexandre de Rhodes, Catechismus pro iis, qui volunt suscipere baptismum, in octo dies divisus; Phép giảng tám ngày cho kẻ muấn chiụ phép rứa tọi, ma běáo đạo thánh đuc Chúa blòi (bản số hóa và biểu ghi thư mục), Bayerische Staatsbibliothek, München (Münchener DigitalisierungsZentrum), ký hiệu 4 Catech. 46; bản in Roma, Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, 1651

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  2. [2]

    Alexandre de Rhodes, Phép giảng tám ngày (1651), bản chép lại và các trang con từng ngày, Wikisource tiếng Việt (bản chép lại của tình nguyện viên, kèm chú thích đính chính), 1651

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Vũ Đức Nghiệu, Vietnamese initial consonant clusters in Quốc Ngữ documents from the 17th to early 19th centuries, Journal of the Southeast Asian Linguistics Society, 12(1), tr. 143–162, 2019

    ISBN/DOI: hdl:10524/52448 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Trần Đình Ba, Những tác phẩm Việt ngữ ghi dấu ấn Alexandre de Rhodes, Zing News (znews.vn), 05/12/2019, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  5. [5]

    Xuân Ba, Đến nơi lưu giữ cuốn Phép giảng tám ngày, Báo Tiền Phong, 22/12/2019, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót