Phùng Khắc Khoan (1528–1613): Trạng Bùng và chuyến đi sứ nhà Minh năm 1597

Con người và con đường quan trường

Phùng Khắc Khoan, tự Hoằng Phu, hiệu Nghị Trai, quê ở làng Bùng, Phùng Xá, vùng Thạch Thất xứ Sơn Tây xưa, nay thuộc Hà Nội; ông sinh tháng Giêng năm 1528 và được dân gian gọi là "Trạng Bùng"^[1][2]. Các nguồn đều nêu ông từng học Nguyễn Bỉnh Khiêm, dù Báo Pháp luật Việt Nam cho rằng chuyện ông là em cùng mẹ khác cha của Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ là giai thoại^[3]. Ông không ra làm quan với nhà Mạc mà theo phía Lê – Trịnh; theo Park Hyun-kyu và Nguyễn Hoàng Yến, năm 1550 ông làm mưu sĩ cho Trịnh Kiểm, thi Hương nhiều lần rồi đến năm 1580 mới đỗ tiến sĩ (đệ nhị giáp, tức Hoàng giáp)^[1]. Danh xưng "Trạng" là do dân gian gọi, vì ông chưa đỗ trạng nguyên^[3][4].

Sau khi Trịnh Tùng thu phục Thăng Long năm 1592, ông được phong công thần, giữ chức Công bộ Tả thị lang (1595), rồi Lại bộ Tả thị lang với tước Mai Lĩnh hầu (1599) và Hộ bộ Thượng thư với tước Mai quận công (1602)^[1]. Ông mất ngày 24 tháng 9 âm lịch năm 1613, thọ 86 tuổi theo cách tính cũ, được truy tặng Thái phó, về sau là Thái tể và Thượng đẳng phúc thần^[1].

Bối cảnh chuyến sứ năm 1597

Nhà Minh vốn quen với nhà Mạc, còn nhà Lê Trung hưng phải liên tục xin được công nhận. Theo Park và Nguyễn Hoàng Yến, năm 1596 Mạc Kính Dụng sang Long Châu hối lộ quan địa phương, nói rằng người nắm quyền ở Đại Việt không phải họ Lê mà là họ Trịnh; cuộc hội khám đầu tiên ở Trấn Nam Quan không thành. Đến tháng 4/1597, vua Lê Thế Tông gặp các quan Minh ở cửa ải rồi cử Phùng Khắc Khoan làm Chính sứ, Nguyễn Nhân Chiêm làm Phó sứ; danh nghĩa là "tuế cống" nhưng mục đích chính là xin sách phong^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận định đây là sứ bộ đầu tiên của triều Lê Trung hưng đến thẳng Bắc Kinh để nối lại quan hệ triều cống và giải quyết vấn đề tàn dư họ Mạc ở Cao Bằng^[2].

Tại Bắc Kinh

Báo Pháp luật Việt Nam kể rằng sứ bộ bị chặn ở cửa ải, ông phải biện luận và đưa cả vàng bạc mới được qua; đến Bắc Kinh, vì tượng người vàng cống không theo mẫu cúi đầu của nhà Mạc nên bị ngăn không cho vào chầu, ông lập luận nhà Lê là thuận, nhà Mạc là nghịch và cuối cùng vua Minh cho theo thể thức cũ^[3]. Nhân dịp Vạn thọ thánh tiết của vua Vạn Lịch, ông dâng thơ chúc thọ; theo Đại Việt sử ký toàn thư, vua Minh phê rằng người hiền tài nơi nào cũng có và cho khắc in, còn sứ thần Triều Tiên Lý Túy Quang viết tựa^[1][3].

Ông và Lý Túy Quang cùng ở Ngọc Hà Quán, xướng họa thơ văn và trao đổi lễ vật, một cuộc gặp được giới văn học Hàn Quốc biết đến rộng rãi^[1]. Một bài thơ ông đáp sứ thần Triều Tiên còn được chép trong Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích, bản in năm 1825^[2].

Về kết quả, các nguồn thống nhất rằng nhà Minh không phong "An Nam quốc vương" mà phong vua Lê chức Đô thống sứ, giống chức từng cấp cho họ Mạc. Theo Park và Nguyễn Hoàng Yến, ông dâng biểu phản đối, vua Minh đáp đó là biện pháp tạm thời vì chính quyền mới khôi phục, và ấn đưa sang sau đó là ấn đồng khiến vua tôi nhà Lê bất mãn. Dù vậy, sứ đoàn thấy được khích lệ vì nhà Minh thừa nhận tư cách chính thể của triều Lê Trung hưng^[1][3].

Những điểm các nguồn không khớp

Số bài thơ chúc thọ: Toàn thư chép 30 bài; Nhân vật chí, bài tựa của Lý Túy Quang và Mai Lĩnh sứ Hoa thủ trạch thi tập đều chép 31 bài; báo Đại Đoàn Kết nhắc một nguồn dân gian nói 36 bài^[1][4]. Thời điểm đến Bắc Kinh: Toàn thư ghi đoàn rời Trấn Nam Quan tháng 4 và đến tháng 10/1597; Chi Phong tập của Lý Túy Quang ghi tháng 8/1597 rồi ở lại thêm 5 tháng, và Park cùng Nguyễn Hoàng Yến chọn tháng 8/1597 dựa vào lễ Vạn thọ ngày 17/8; Báo Pháp luật Việt Nam lại kể hành trình kéo dài từ tháng 7 năm Đinh Dậu đến tháng 8 năm sau^[1][3]. Tuổi khi đi sứ cũng khác nhau: 69 tuổi theo Báo Pháp luật Việt Nam, 64 tuổi theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trong khi năm sinh 1528 cho con số khoảng 69^[3][2][1].

Truyền thuyết về ngô, dệt lượt và chân dung

Dân gian kể ông mang về giống ngô và nghề dệt lượt. Báo Đại Đoàn Kết lưu ý chính sử không ghi việc mang ngô và dẫn Lê Quý Đôn nói giống ngô do người khác đem về đầu đời Khang Hy^[4]; Park và Nguyễn Hoàng Yến chép việc ông truyền nghề dệt gấm, trồng ngô theo Phan Huy Chú nhưng nhắc rằng Nhân vật chí có lẫn truyền thuyết^[1]. Về bức chân dung thờ ở đền Phùng Xá, tương truyền do họa sĩ nhà Minh vẽ; nhóm Park suy đoán, dựa vào y phục trong tranh và diện mạo mà Lý Túy Quang tả, rằng người vẽ là nghệ nhân Việt^[1].

Di tích

Đền thờ và mộ ông ở Phùng Xá; đền được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1990 (Park và Nguyễn Hoàng Yến ghi ngày 9/1). Dân làng giỗ ông ngày 24/9 âm lịch, mâm cúng có cháo đậu và dưa muối^[1][5].