Tao đàn Chiêu Anh Các và tập thơ Hà Tiên thập vịnh (1736–1737)

Hà Tiên và Mạc Thiên Tứ

Hà Tiên là trấn ven biển phía tây nam do Mạc Cửu gây dựng, phụ thuộc xứ Đàng Trong nhưng theo Wikipedia tiếng Việt vẫn tương đối độc lập^[3]. Khi Mạc Cửu qua đời năm 1735, con ông là Mạc Thiên Tứ (nhiều sách ghi là Mạc Thiên Tích, hai cách đọc của cùng một người) nối nghiệp, được chúa Nguyễn công nhận làm Tổng binh Đại đô đốc^[3]. Trong bài Đề tự đầu tập thơ, ông kể rằng mùa hạ năm Ất Mão (1735) người cha qua đời và ông kế thừa, những lúc rảnh việc chính trị thì cùng văn nhân đàm sử, vịnh thơ^[2].

Chiêu Anh Các và mười đề thơ (1736)

Theo bài Đề tự ấy, mùa xuân năm Bính Thìn (1736), một văn nhân từ Việt Đông (Quảng Đông) là Trần Hoài Thủy vượt biển đến Hà Tiên. Mạc Thiên Tứ tiếp đãi như thượng khách, hai bên ngâm vịnh không dứt, và ông đem "Hà Tiên thập cảnh" ra trình bạn tri kỷ^[2]. Bài viết của Cao Tự Thanh trên Tạp chí Hán Nôm đồng nhất Trần Hoài Thủy với Trần Trí Khải và cho biết ông về Quảng Đông vào mùa thu cùng mười đề thơ, nhờ giới văn nhân Hoa Nam họa vần; sang năm 1737 các bài họa được đóng thành tập gửi về Hà Tiên và Mạc Thiên Tứ cho khắc in^[1].

Mười cảnh là Kim Dữ lan đào, Bình San điệp thúy, Tiêu Tự thần chung, Giang Thành dạ cổ, Thạch Động thôn vân, Châu Nham lạc lộ, Đông Hồ ấn nguyệt, Nam Phố trừng ba, Lộc Trĩ thôn cư và Lư Khê ngư bạc^[2]. Các đề xếp thành từng cặp đối nhau, như tiếng chuông chùa Tiêu đối với tiếng trống đồn Giang Thành^[2]. Chiêu Anh Các là gác của họ Mạc dùng làm nơi hội văn: Gia Định thành thông chí chép rằng người ta mở gác ấy để gom thư tịch và hằng ngày cùng các nhà nho giảng luận, đề vịnh Hà Tiên thập cảnh^[2].

Tập thơ Hà Tiên thập vịnh

Theo Wikipedia tiếng Việt, tập thơ gồm 320 bài thất ngôn bát cú chữ Hán: mười bài xướng của Mạc Thiên Tứ và các bài họa của 31 người ở Trung Quốc cùng vùng Thuận – Quảng, mở đầu bằng bài Đề tự của ông và kết bằng lời bạt của Trần Trí Khải và Dư Tích Thuần^[2]. Cao Tự Thanh tính tổng số bài thập vịnh hiện biết ở Việt Nam là 340: 320 bài trong bản An Nam Hà Tiên thập vịnh (ký hiệu A.441), 10 bài của Nguyễn Cư Trinh do Lê Quý Đôn chép trong Phủ biên tạp lục và 10 bài của Dư Tích Thuần do chính ông công bố năm 2006^[1]. Lê Quý Đôn nhận xét rằng không thể bảo nơi hải ngoại xa xôi không có văn chương^[2]; Phan Huy Chú cũng khen thơ trong tập là êm ái, xinh đẹp, đáng học^[2]. Về sau Mạc Thiên Tứ còn làm lại mười đề bằng chữ Nôm (Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh)^[2].

Thành viên Tao đàn: các nguồn không khớp

Số người của Tao đàn không có con số chung. Theo Cao Tự Thanh, thư tịch Hán Nôm Việt Nam hiện còn ba danh sách khác nhau. Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn nêu 33 tác giả tập Thụ Đức hiên tứ cảnh; bản A.441 ghi 32 người; Phủ biên tạp lục chép 31 người họa thập vịnh, gồm 25 văn nhân Bắc quốc và 6 người Nam quốc ngoài Mạc Thiên Tích; Gia Định thành thông chí thì kể 15 người Phúc Kiến, 13 người Quảng Đông, 4 người phủ Triệu Phong, 2 người phủ Gia Định, một hòa thượng ở Quy Nhơn và một đạo sĩ Phúc Kiến, và không có tên Trần Trí Khải hay Dư Tích Thuần^[1].

Dấu vết ở Hoa Nam và việc nghiên cứu

Cũng theo Cao Tự Thanh, tập Thụ Đức hiên tứ cảnh có 88 bài nhưng Lê Quý Đôn chỉ chép 9 bài. Tập thơ Tự Nhiên đường thi tập của Hoàng Khoan, khắc năm 1749 và in lại năm 1926, có ba bài mang đề Lư Khê ngư bạc, Giang Thành dạ cổ, Thạch Động thôn vân mà bản A.441 không có, nên số bài thập vịnh thực tế có thể nhiều hơn con số 340 đã biết^[1]. Ông kết luận rằng không địa phương nào khác ở Việt Nam quy tụ được tao đàn đông như vậy, và còn nhiều tư liệu trong văn học Hoa Nam thời Thanh mà học giới Việt Nam chưa biết tới^[1].

Trong đời sống hôm nay

Ở Hà Tiên (nay là phường Hà Tiên, tỉnh An Giang), Tao đàn được nhắc lại hằng năm trong lễ hội đầu xuân. Báo An Giang cho biết năm 2026 địa phương kỷ niệm 290 năm thành lập Tao đàn Chiêu Anh Các, với lễ dâng hương mộ Mạc Cửu và Mạc Thiên Tích, hội hoa đăng, phố thư pháp và khai bút đầu xuân^[4].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Tên người đứng đầu Tao đàn vừa là Mạc Thiên Tứ vừa là Mạc Thiên Tích; bài này dùng Thiên Tứ, trừ khi dẫn tên theo nguồn. Wikipedia tiếng Việt cũng nêu năm sinh của ông lệch nhau (1699, 1705 hoặc 1718)^[3]. Báo An Giang và Wikipedia tiếng Việt đặt năm lập Tao đàn là 1736, trùng năm Trần Hoài Thủy đến Hà Tiên, còn tập thơ khắc in năm 1737; các nguồn đã đọc không nói rõ ngày lập^[2][3][4]. Về việc chúa Nguyễn phong chức cho Mạc Thiên Tứ, Wikipedia nêu năm 1735 nhưng dẫn Đại Nam thực lục chép mùa xuân năm 1736^[3]. Trần Hoài Thủy và Trần Trí Khải được Cao Tự Thanh coi là một người; bài này theo cách hiểu đó^[1].