Chùa Thiên Mụ (Huế)

Vị trí và buổi khởi lập năm 1601

Theo Báo Hà Nội Mới, chùa Thiên Mụ (còn gọi là chùa Linh Mụ) nằm trên đồi Hà Khê, bờ trái sông Hương, cách Kinh thành Huế khoảng 5 km về phía tây, nay thuộc phường Hương Long, thành phố Huế^[3]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi chùa là ngôi quốc tự do chúa Nguyễn Hoàng lập khi đặt chân đến vùng Thuận Hóa; năm 2021 ngôi chùa tròn 420 năm, tức khởi lập năm 1601^[1]. Báo Hà Nội Mới và VietnamPlus kể lại truyền thuyết: dân vùng này đêm đêm thấy một bà già mặc áo đỏ, quần lục xuất hiện trên đồi, nói rằng sẽ có vị chân chúa đến lập chùa để tụ long khí, làm bền long mạch; Nguyễn Hoàng cho là điềm ứng với mình nên năm 1601 cho dựng chùa, ngoảnh ra sông Hương^[3][4]. Đây là truyền thuyết, không phải sự kiện được kiểm chứng. Báo Hà Nội Mới còn viết trước đó trên đồi đã có một ngôi chùa của người Chăm, nhưng nguồn khác không nhắc điều này^[3].

Thời các chúa Nguyễn

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chùa nhiều lần được trùng tu: năm 1665 chúa Nguyễn Phúc Tần cho sửa chữa; năm 1710 chúa Nguyễn Phúc Chu cho đúc Đại hồng chung, quả chuông lớn nhất xứ Đàng Trong; năm 1714 ông cho đại trùng tu chùa với quy mô lớn chưa từng có. Quy mô chùa từ khi khởi lập đến trước năm 1714 không được tìm thấy trong sử sách, chỉ sau đại trùng tu mới được ghi chép khá đầy đủ, gồm hàng chục công trình như điện Đại Hùng, lầu Tàng Kinh, lầu chuông, lầu trống^[1]. Cổng thông tin Cục Di sản văn hóa cho biết bia "Ngự kiến Thiên Mụ tự" của chúa Nguyễn Phúc Chu, cao 3,89 m, rộng 1,68 m, thân bia ghi bài ký và minh khoảng 1.250 chữ Hán, trán bia chạm "long vân", đế là rùa đội bia; bia được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/1/2020^[2].

Về chuông, các nguồn nêu số đo hơi khác nhau: Báo Hà Nội Mới ghi cao 2,5 m, đường kính 1,4 m, nặng 2.052 kg và công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013, trong khi bài của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi nặng 3.285 cân thời chúa Nguyễn, tức gần 2.000 kg hiện nay^[3][1].

Qua thời Tây Sơn và nhà Nguyễn

Các nguồn mô tả chùa thời Tây Sơn khác nhau: Báo Hà Nội Mới ghi chùa bị binh hỏa tàn phá nặng, còn VietnamPlus ghi chùa từng được dùng làm đàn Tế Đất khoảng năm 1788^[3][4]. Dưới triều Nguyễn, chùa được trùng tu năm 1815 và 1831; năm 1844 vua Thiệu Trị cho trùng tu, xây thêm tháp (Từ Nhân, sau là Phước Duyên) và đình Hương Nguyện, cùng hai tấm bia khắc thơ văn của nhà vua^[3][4]. Tháp Phước Duyên có mặt bằng bát giác, cao 7 tầng (21 m)^[3]. VietnamPlus còn ghi năm "1884" cho đợt xây dựng này, một con số mâu thuẫn với các nguồn kia và bài không dùng^[4]. Thiệu Trị xếp Thiên Mụ vào hai mươi thắng cảnh đất thần kinh và có bài thơ "Thiên Mụ chung thanh" khắc trên bia gần cổng chùa^[1].

Trùng tu và bảo tồn

Báo Hà Nội Mới cho biết lần trùng tu năm 1957 thay nhiều cấu kiện gỗ của điện Đại Hùng bằng bê tông nhưng giữ nguyên cấu trúc điện^[3]. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ năm 2003 đến 2006 Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế trùng tu 18 hạng mục với kinh phí hơn 26 tỷ đồng; tháp Phước Duyên bị hư hại nghiêm trọng và nghiêng 7 độ đã được xử lý để tăng khả năng chịu lực và chịu gió bão^[1]. Chùa thuộc hệ thống Quần thể di tích Cố đô Huế, được công nhận là di tích cấp quốc gia đặc biệt^[1].