Hát bội trong lễ Kỳ yên ở đình Nam Bộ

Khái quát

Ở Nam Bộ, hát bội (hát tuồng) gắn chặt với lễ cúng đình. Nghệ sĩ Vũ Linh Tâm (Vĩnh Long), được Báo Nhân Dân (2023) dẫn lại, cho rằng hát bội là loại hình nghệ thuật hình thành sớm nhất ở vùng đất phương Nam, có nguồn gốc từ hát bộ cung đình theo chân những người nam tiến^[4]. Phần lớn đình làng Nam Bộ có hai kỳ cúng chính mỗi năm: Xuân tế (lễ Kỳ yên, rất trọng thể) và Thu tế (lễ Chạp miễu), gọi là "xuân thu nhị kỳ". Một số đình ba năm lại làm một lễ thật lớn gọi là "Kỳ yên tam niên đáo lệ", theo nghiên cứu của Nguyễn Hữu Hiệp (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, 2012)^[1].

Lễ Kỳ yên và chỗ đứng của hát bội

Báo Văn hóa (2021) dẫn sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức: lễ Kỳ yên gồm lễ Thượng điền và Hạ điền, theo ý "xuân cầu thu báo", tức mùa xuân cúng cầu, mùa thu cúng tạ. Các nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng và Trương Ngọc Tường cho rằng mục đích của lễ là cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Nhiều nơi ba năm mới có một lễ Kỳ yên trọng thể, đủ nghi tiết và mời gánh hát bội về hát chầu, cúng thần^[3].

Nguyễn Hữu Hiệp lưu ý rằng ngày cúng đình ở Nam Bộ thường không trùng nhau, vì những người sắp đặt cố ý để dân làng, quan chức và các gánh hát bội có thể dự nhiều nơi cho thêm đông vui^[1].

Sân khấu trong sân đình

Báo Sài Gòn Giải Phóng (2022) kể rằng sau Tết, đám cúng đình nào ở Nam Bộ cũng rộn ràng, và điều người ta mong chờ nhất là phần xây chầu hát bội. Ai cũng dòm về chỗ "vỏ ca", nơi gánh hát chuẩn bị xây chầu. Nghệ sĩ trong lễ Kỳ yên không phải ngôi sao nổi tiếng: nhiều người sinh ra ngay trong vỏ ca đình, theo nghề cha truyền con nối ba, bốn đời. Trên sân khấu họ là ông hoàng bà chúa, dưới gầm sân khấu chỉ có chiếc võng để chợp mắt giữa các buổi diễn^[2].

Ông Huỳnh Văn Răng, bầu gánh hát bội Đồng Thinh ở Vĩnh Long, kể với Báo Nhân Dân rằng trước đây gánh đi diễn bằng năm, bảy chiếc ghe máy đuôi tôm khắp đồng bằng, trẻ con chào đời trên ghe. Khi ghe bầu cập bến, dân làng reo mừng và xúm vào giúp; đào kép trải đệm, giăng màn ngay trong đình để ăn ở suốt mấy ngày lưu diễn^[4].

Nghệ thuật ước lệ

Hát bội thiên về tính tượng trưng, cách điệu. Báo Nhân Dân nêu ví dụ: tướng cưỡi ngựa chỉ cầm roi cột vải xanh, vải đỏ, tướng chỉ huy mười vạn binh chỉ mang sau lưng cờ trận và kỳ hiệu của quân mình, nhưng tài của nghệ sĩ là làm khán giả tin rằng đang điều binh khiển tướng thật^[4].

Không đình nào cũng có hát bội

Hát bội không phải phần bắt buộc ở mọi đình. Đình Trường Thọ (thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh) tổ chức đại lễ Kỳ yên vào ngày 16–17 tháng Hai âm lịch mà không hát bội và không có đào thài, do "kiêng kỵ với thần linh"; các nghi thức tế lễ, dâng rượu, đọc văn tế vẫn diễn ra đúng trình tự^[3].

Thực trạng và bảo tồn

Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận khi có nhiều loại hình giải trí hơn, hát bội ở lễ Kỳ yên không còn đông khán giả như xưa, đào kép chính nhiều người đã bạc tóc. Nghệ sĩ thường làm thêm nghề tay trái để sống, vì một năm chỉ diễn đôi lần ở lễ Kỳ yên^[2]. Ông Răng (86 tuổi vào năm 2023) cũng nói mỗi năm chỉ có vài suất diễn cúng đình; nghệ sĩ có nghề đúng nghĩa ở Vĩnh Long đếm không đầy hai bàn tay^[4].

Cùng bài báo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long cho biết đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận hát bội là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, giới thiệu sản phẩm du lịch "Hát bội" ở cù lao An Bình (huyện Long Hồ) và đào tạo diễn viên trẻ tại trường trung cấp văn hóa nghệ thuật của tỉnh^[4]. Bài này chưa kiểm được kết quả của hồ sơ.