Nhà rông của các dân tộc Bắc Tây Nguyên

Nhà rông là gì

Nhà rông là ngôi nhà chung của buôn làng ở một số dân tộc vùng Trường Sơn – Tây Nguyên. Theo Phạm Văn Lợi (Tạp chí Dân tộc học, 2019), đây là một dạng “nhà cộng đồng”, cùng nhóm với ngôi đình của người Kinh, chùa của người Khmer hay tháp của người Chăm ở vai trò nơi sinh hoạt chung^[1]. Không phải dân tộc nào cũng có: các dân tộc ở nhà dài như Ê Đê, Hrê, Cơ Ho, Mạ, Xtiêng không dựng nhà cộng đồng vì ngay trong nhà dài đã có không gian sinh hoạt chung; nhà cộng đồng gắn với các dân tộc ở nhà “ngắn” như Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Cơ Tu, Brâu, Rơ Măm^[1]. Báo Nhân Dân (2013) cũng ghi nhà rông nay chỉ còn ở các dân tộc phía bắc Tây Nguyên và dọc Trường Sơn, còn từ Đắk Lắk trở vào đồng bào làm nhà dài^[2].

Về tên gọi, theo Phạm Văn Lợi, “rông” vốn là cách gọi của một bộ phận người Ba Na; các nhóm khác gọi khác nhau: người Cơ Tu gọi là gươl, người Xơ Đăng gọi là giuông, cốt hay quyết tùy nhóm, mỗi nhóm Giẻ Triêng một tên riêng^[1]. Ông đề xuất gọi chung là “nhà cộng đồng”, nhưng cũng ghi nhận “rông” đã thành tên gọi chung phổ biến^[1].

Kiến trúc và trang trí

Theo Phạm Văn Lợi, nhà cộng đồng của người Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai có mái cao khoảng 14 m, rộng chừng 12 m, diện tích mỗi mái trên 150 m², đỉnh mái cách mặt đất gần 20 m; toàn bộ sức nặng của mái dựa vào hệ giằng, chống dùng kỹ thuật ngoãm kết hợp dây buộc, không có chiếc đinh kim loại nào^[1]. Nhà gươl của người Cơ Tu khác hẳn: một cột trụ cao nhất, to nhất đặt ở giữa nhà đỡ đòn nóc^[1]. Theo Báo Nhân Dân, ngôi nhà chỉ dùng tranh, tre, nứa, lá, làm bằng rìu và dao rựa mà vẫn cao vút, chịu được gió mùa khô lẫn mưa mùa mưa^[2].

Mỗi dân tộc có một dáng riêng. Báo Nhân Dân tả nhà rông Giẻ Triêng nhỏ và thấp, nhà Xơ Đăng vút cao, nhà Gia Rai thanh thoát như lưỡi rìu dựng ngược, còn nhà Ba Na mềm mại, có các nhà sàn quây quanh như đàn gà con quanh gà mẹ^[2]. Về trang trí, nhà Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai nổi bật với hình rau dớn ở hai đầu đốc và hoa văn đan bằng nan nhuộm màu phủ trên mái; nhà gươl Cơ Tu có nhiều chạm khắc, nổi bật là hình chim tring hoặc gà trống; nhà của người Ve, Triêng (Giẻ Triêng) có cặp sừng trâu^[1].

Vai trò trong đời sống buôn làng

Nhà rông là nơi cất giữ vật thiêng và tổ chức các lễ cúng chung của làng, nhất là các lễ lớn dùng trâu; là trung tâm sinh hoạt của nam giới; là nơi già làng bàn việc làng và xử tranh chấp theo luật tục^[1]. Báo Nhân Dân gọi đó là “trái tim” của làng: có chỗ ngủ, bếp lửa và nơi đón khách, khách đến làng được mời lên nhà rông như ở nhà mình^[2]. Về nhà “đực” và nhà “cái”, hai nguồn mô tả khác nhau: Báo Nhân Dân ghi nhà rông cái dành cho phụ nữ, nhà rông đực dành cho đàn ông^[2]; Phạm Văn Lợi ghi cả hai đều dành cho đàn ông, nhà “đực” cao hơn và nhà “cái” thấp hơn, như ở làng Kon Rờ Bàng của người Ba Na^[1].

Biến đổi và bảo tồn

Phạm Văn Lợi cho biết chiến tranh và những khó khăn sau năm 1975 làm nhà cộng đồng suy giảm; riêng Kon Tum, thống kê công bố năm 1999 chỉ có 265 trong 625 làng có nhà cộng đồng, còn tháng 5/2013 có 575 nhà rông trên 588 làng dân tộc thiểu số^[1]. Từ đầu thập niên 1990, nhiều “nhà rông văn hóa” do Nhà nước và các tổ chức đầu tư được xây ở cấp xã; một số không được dân dùng vì không gắn với tín ngưỡng của làng, như ngôi nhà ở xã A Yun (Mang Yang, Gia Lai)^[1][2]. Hội thảo khoa học quốc gia năm 2003 thống nhất rằng việc xây hay sửa nhà rông nên do chính cộng đồng quyết định, Nhà nước chỉ hỗ trợ một phần^[1].

Theo Báo Văn hóa (2018), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kon Tum cho biết 440 trong 617 thôn, làng dân tộc thiểu số có nhà rông, trong đó 304 nhà còn nguyên bản và 136 nhà dùng vật liệu hiện đại; vì tranh, tre, gỗ rừng khó kiếm nên việc bê tông hóa khó tránh, các nhà mới phải giữ kiểu dáng của dân tộc mình^[3]. Hai nguồn nêu số liệu khác nhau nên không so sánh trực tiếp được.

Nhà rông Ba Na ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) do nghệ nhân làng Kon Rbàng dựng; trong đợt trùng tu lớn được VOV đưa tin tháng 10/2025, hơn 20 nghệ nhân của làng làm hơn một tháng, và bảo tàng coi mỗi lần sửa nhà rông là dịp truyền nghề cho lớp trẻ^[4].