Nhà hát Lớn Hà Nội

Bối cảnh ra đời

Năm 1899, Hội đồng thành phố Hà Nội, dưới sự chủ tọa của công sứ Richard, đề nghị Toàn quyền Đông Dương cho xây nhà hát trên khu đất thuộc hai làng Thạch Tần và Tây Luông, tổng Phúc Lân, huyện Thọ Xương^[1]. Đồ án do hai kiến trúc sư người Pháp là Harlay và Broyer thiết kế (tên Harlay có nguồn viết là Harley)^[1][3]. Công trình được xây theo mẫu Nhà hát Opéra Garnier ở Paris nhưng có quy mô nhỏ hơn và dùng vật liệu phù hợp với khí hậu Việt Nam^[2][3].

Nhà hát khởi công ngày 7/6/1901 sau nhiều lần sửa đổi thiết kế, hoàn thành năm 1911 sau khoảng mười năm^[1]; lễ khánh thành diễn ra ngày 9/12/1911^[5]. Vùng đất xây dựng là đầm lầy nên người ta đóng hơn 35.000 cọc tre và đổ lớp bê tông dày 90 cm làm móng; mỗi ngày có gần 300 công nhân Việt Nam làm việc, tổng kinh phí khoảng hai triệu franc Pháp^[1]. Công trình dùng hơn 12.000 m³ vật liệu và gần 600 tấn gang thép^[1][3].

Kiến trúc

Nhà hát có diện tích 2.600 m², dài 87 m, rộng 30 m, nơi cao nhất 34 m so với mặt đường^[1][2]. Theo Báo Hànộimới, công trình kết hợp nhiều phong cách: hàng cột kiểu Ionic La Mã, đường nét điêu khắc ở ban công và vòm cửa mang nét Baroque, sảnh hiên bên hông theo phong cách Art Nouveau và mái ngói đen kiểu Mansard^[2]; cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mô tả đây là kiến trúc Pháp cổ điển^[5]. Mặt bằng gồm bậc thềm, hàng hiên và sảnh đón, một cầu thang đá hình chữ T dẫn lên tầng hai; khán phòng hình móng ngựa, kích thước 24 × 24 m, ba tầng với 870 ghế lúc đầu^[2][3]. Phòng Gương ở tầng hai, kích thước 20,5 × 19 m, sàn lát đá mozaic nhập từ Italia, là nơi tổ chức nghi lễ, ký kết và tiếp khách quốc tế^[3].

Vai trò qua các thời kỳ

Lúc mới xây, nhà hát là trung tâm của opera, nhạc thính phòng và kịch nói, khán giả chủ yếu là quan chức và giới thượng lưu người Pháp cùng một số ít người Việt giàu có^[1]. Sau năm 1945, nhà hát gắn với nhiều sự kiện chính trị: theo Báo Hànộimới, đây là nơi diễn ra cuộc mít tinh ngày 17/8/1945, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động Tuần lễ vàng ngày 16/9/1945, nơi diễn ra phiên họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và là địa điểm họp của Quốc hội đến năm 1963^[2]. Trong Phòng Gương còn giữ một tấm gương có vết đạn từ tháng 12/1946^[2].

Trùng tu và giá trị di tích

Nhà hát được trùng tu lớn từ năm 1995 đến 1997; nhiều hạng mục kỹ thuật được hiện đại hóa, nội thất khán phòng được cải tạo và chỉ còn 598 ghế^[2][3]. Báo Ảnh Việt Nam ghi đợt trùng tu do kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị cùng các kiến trúc sư Việt Nam thực hiện, nhằm khôi phục vẻ đẹp ban đầu và nâng cao công năng^[1]. Năm 2011, nhà hát cùng Quảng trường Cách mạng Tháng Tám được xếp hạng di tích quốc gia^[2][4]. Ban Quản lý Nhà hát Lớn trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; năm 2016, đơn vị phục vụ gần 270 cuộc hội thảo, hội nghị, đoàn khách quốc tế và buổi biểu diễn^[4]. Nhân kỷ niệm 115 năm khánh thành (2025), cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa tin về việc dùng công nghệ ánh sáng để kể lại lịch sử công trình^[5].