Dân tộc Gié Triêng

Tên gọi và nguồn gốc

Gié Triêng là tên gọi chung của cộng đồng gồm bốn nhóm địa phương: Gié (Giẻ), Triêng (T'riêng), Ve và Bnoong (Mnoong); mỗi nhóm có tên tự gọi riêng và nhóm Gié đông nhất^[1][2]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi thêm các tên gọi khác là Cà Tang, Giang Rẫy^[1]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 63.322 người Gié Triêng ở Việt Nam^[1][2].

Họ là cư dân gắn bó lâu đời với vùng núi Ngọc Linh^[1]. Báo Nhân Dân cho rằng tổ tiên có nguồn gốc từ Lào nhưng đã sinh sống lâu đời quanh quần sơn Ngọc Linh^[3]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi họ sống từ lâu đời ở bắc Tây Nguyên và Nam Lào, nơi Triêng và Gié (Taliêng, Lavi) được coi là hai dân tộc riêng^[2].

Địa bàn cư trú

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, ở vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi), nhóm Gié và Triêng sống ở huyện Đắc Glây; ở vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng), nhóm Bnoong ở các huyện Phước Sơn, Trà My, còn nhóm Triêng và Ve ở huyện Giằng^[1]; tên huyện theo cách ghi của nguồn. Ở Lào, họ sống tại Sekong và Attapeu^[2]. Báo Văn Hóa (6/2025) nêu các xã Đăk Dục, Đăk Kan, Bờ Y (Ngọc Hồi) và Đăk Nhoong, Đăk Long (Đăk Glei), trong đó Đăk Dục có 98% dân số là người Giẻ Triêng^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Gié Triêng thuộc nhóm Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), khá gần với tiếng Xơ Đăng và Ba Na, giữa các nhóm có khác biệt nhất định. Chữ viết dùng bộ chữ cái Latinh, hình thành trước năm 1975^[1][3].

Kinh tế truyền thống

Người Gié Triêng làm rẫy là chính, mỗi năm một vụ, theo lối đa canh và xen canh. Trước đây họ trồng nhiều lúa nếp, nay lúa tẻ giữ vai trò chủ yếu; ngoài ra có ngô, sắn, bo bo, kê, khoai, bầu bí, thuốc lá, bông, mía, chuối. Công cụ gồm rìu, dao quắm, gậy chọc lỗ, cuốc con^[1][2]. Quế hiện là cây trồng quan trọng thứ hai sau lúa^[2].

Gà, lợn, chó, trâu được nuôi, thường chỉ mổ thịt khi cúng tế; hái lượm, săn bắn và đánh cá có vai trò quan trọng. Nam giới giỏi đan lát, nhất là đan gùi. Phụ nữ dệt vải, trước dệt từ sợi bông, nay mua sợi công nghiệp^[2]. Làng Đắk Pék có nghề gốm nặn tay, không dùng bàn xoay hay lò nung; một số xã ở Đắk Glei làm nghề đãi vàng sa khoáng^[1][2].

Nhà ở

Kiểu nhà truyền thống phổ biến là nhà sàn dài gồm nhiều "bếp", đặc biệt ở vùng người Gié và Bnoong; có nơi cả làng ở trong vài ngôi nhà^[1]. Nay nhà trệt nhỏ được dùng rộng rãi^[2]. Trừ nhóm Bnoong, nhiều làng dựng nhà công cộng cao và đẹp, gọi là moong hoặc âng; nhà ở thường bố trí quây quanh khoảng trống ở giữa làng^[1][2]. Báo Nhân Dân cho biết làng có nhà công cộng cho nam giới, nhà chung cho nữ giới và nhà tạm cho phụ nữ sinh đẻ^[3].

Trang phục

Theo truyền thống, nam giới quấn khố, ở trần, trời lạnh thì khoác tấm vải; phụ nữ mặc áo, quấn váy, có nơi mặc váy ống dài che cả thân trên. Phụ nữ thích đeo nhiều trang sức như vòng bạc, vòng đồng, chuỗi cườm; nhà khá giả có hoa tai bằng ngà voi. Trang phục kiểu người Việt hiện đã phổ biến, cả ở những làng xa. Gùi là phương tiện vận chuyển với nhiều loại, trong đó có gùi riêng cho nam giới^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi nhận gùi có hoa văn trang trí tinh xảo^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Dân làng thuộc nhiều họ, mỗi họ có truyền thuyết cội nguồn, tên gọi và điều kiêng kỵ riêng. Làng do già làng đứng đầu, người có uy tín nhờ hiểu biết và kinh nghiệm, thường cũng là người có công lập làng^[1]; Báo Nhân Dân nêu thêm Hội đồng già làng hỗ trợ và mỗi làng bắt buộc có một lò rèn cùng chiếc búa công cộng^[3].

Về dòng họ, xã hội truyền thống còn dấu vết mẫu hệ và đang chuyển sang phụ hệ^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả chế độ song hệ: con trai theo họ cha, con gái theo họ mẹ, sau cưới vợ chồng ở nhà vợ khoảng 3 - 4 năm rồi chuyển sang nhà chồng, sống luân phiên cho đến khi cha mẹ một bên qua đời^[2].

Nam nữ tự tìm bạn đời, cha mẹ thường đồng ý nếu không trái tập tục. Lễ kết hôn có thể là cùng ăn cơm với gan gà, uống chung bát rượu hoặc trùm chung một tấm chăn; cô gái phải tự chuẩn bị 100 bó củi đẹp mang sang nhà trai, nhà trai tặng đồ đan, nhà gái đáp lại bằng sản phẩm dệt. Quan tài đẽo từ một khúc gỗ, có nơi chạm đầu trâu; nhà mồ đơn giản, có rào quanh; trong 10 ngày sau khi có người chết, dân làng không vào rừng hay đi xa^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Gié Triêng quan niệm vạn vật đều có linh hồn. Họ thờ nhiều vị thần như thần nước, thần trời (gắn với sấm sét), thần mặt trời, thần đất, thần làng, thần lúa. Mỗi làng có vật "thiêng" giữ bí mật trong rừng; lễ cúng cần hiến tế, máu vật tế là quan trọng nhất và lễ lớn phải giết trâu^[1]. Các lễ thức gắn với chu kỳ sản xuất (từ chọn đất, phát rẫy đến ăn thóc mới) và với đời người (mang thai, đặt tên, cưới xin, qua đời). Tết dân tộc thường sớm hơn Tết Nguyên đán và tổ chức theo từng làng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, số người theo đạo Tin lành ít hơn so với các dân tộc khác ở Tây Nguyên^[2].

Các lễ hội cộng đồng hiện nay gồm lễ mừng lúa mới, lễ cầu mưa và lễ bỏ mả, vừa tri ân tổ tiên vừa gắn kết cộng đồng, với cồng chiêng và múa xoang là trung tâm^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Nhạc cụ phong phú, quan trọng nhất là cồng chiêng: tùy nơi dùng ba cồng cùng bảy hoặc chín chiêng, sáu chiêng hoặc bốn chiêng, có khi hòa cùng trống và ống nứa; đàn, sáo, khèn đơn giản cũng phổ biến^[1]. Người Gié Triêng có dân ca cổ truyền và nhiều truyện cổ^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhắc lễ hội múa chiêng ở Đăk Kroong^[2].

Ở xã Đăk Dục, các đội chiêng xoang duy trì hoạt động đều nhờ già làng, nghệ nhân và thanh thiếu niên. Nghệ nhân Brol Vẻ hơn 30 năm bảo tồn văn hóa, truyền dạy đánh chiêng và làm nhạc cụ như Kơni, T'rưng, Klông pút cho gần 50 thanh niên; nghệ nhân Y Ấp giỏi dệt thổ cẩm. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kon Tum (thời điểm đó) đang lập hồ sơ công nhận di sản phi vật thể và mở lớp truyền dạy chiêng xoang^[4].