Nhà rường Huế (kiến trúc nhà gỗ truyền thống)

Nhà rường là gì

Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống của miền Trung, tiêu biểu nhất ở Huế. Một bài nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học Đại học Huế giải thích "rường" là cách gọi rút gọn của "rường cột", và nhà rường là loại nhà có hệ cột kèo gỗ dựng theo những quy cách nhất định^[1]. Cùng một kiểu kết cấu có nhiều tên theo vùng: nhà rương, nhà rường ở miền Trung và nhà xuyên trính ở miền Nam^[1]. Tác giả dẫn việc từ điển của Alexandre de Rhodes (1651) đã giải thích các cách gọi này để cho rằng kiểu kiến trúc đó chắc chắn có từ khoảng giữa thế kỷ XVII^[1]. Một nghiên cứu khác (2026) viết nhà rường Huế hình thành mạnh từ thế kỷ XVII đến XIX và phát triển rực rỡ dưới triều Nguyễn (1802–1945), kết hợp kỹ thuật mộc Bắc Bộ, yếu tố bản địa và mỹ thuật cung đình^[2].

Số gian của nhà được tính theo hàng cột, và nhà chỉ có hai chái, thường là nhà ba, năm hoặc bảy gian^[1]. Theo nhà nghiên cứu Chu Sơn mà bài trên dẫn, từ vua chúa, quan lại, người giàu đến thần, phật và tổ tiên đều "ở" nhà rường, tức là kiểu nhà này trải khắp đời sống người Huế xưa^[1].

Khung gỗ và cách dựng

Linh hồn của nhà rường là bộ khung gỗ. Mỗi vì kèo có hai cột hàng nhất đặt đối xứng hai bên đòn dông, nối với nhau bằng thanh dầm ngang gọi là trến hay trính; các hàng cột còn lại gọi là cột hàng nhì, hàng ba, hàng tư, cùng các cấu kiện như kèo, xuyên, xà, trến, bắp chuối^[1]. Theo khảo sát được nêu trong bài, cột hàng nhất của nhà cổ truyền thống cao khoảng 3,5 m, đầu kèo dài khoảng 45–50 cm, dày 13–18 cm^[1].

Nhà được liên kết bằng mộng và chốt gỗ nên có thể lắp ráp và tháo rời dễ dàng, kể cả ngôi nhà lớn^[2][3]. Theo lời một thợ cả trong bài Báo Pháp luật Việt Nam (2016), nhà nhìn chung nhỏ và không dựng cao, một phần để không vượt quá Hiển Lâm Các, công trình cao nhất trong Hoàng thành, còn mái dốc để thoát nước mưa nhanh^[3]. Trong khảo sát 82 ngôi nhà nói trên, 94% được lắp dựng tại Huế, còn 6% là nhà mua từ vùng khác chuyển về dựng lại^[1].

Vật liệu: hai cách nói khác nhau

Các nguồn không thống nhất về loại gỗ. Bài nghiên cứu năm 2026 viết kiến trúc gỗ dùng các loại gỗ quý như lim, mít, kiền kiền^[2]. Ngược lại, bài Báo Pháp luật Việt Nam (2016) kể rằng thợ Huế tránh dùng gỗ lim vì cho là không may, mà dùng gỗ địa phương như kiền, gõ, đặc biệt là mít rừng ở Quảng Trị^[3]. Hai mô tả có thể phản ánh thời kỳ hoặc người nói khác nhau; chưa có nguồn nào đối chiếu trực tiếp.

Chạm trổ đầu kèo và hệ biểu tượng

Nét tinh hoa của nhà rường nằm ở chạm khắc gỗ, nhất là đầu kèo, nơi mỗi nhà thể hiện tay nghề thợ và khiếu thẩm mỹ của chủ nhân^[1]. Đầu kèo thường gồm ba phần gọi là "tam sơn": má, lá mạn và trôn; phần má ôm tròn, chạm xoắn mây hình ngọn lửa, ít nhà chạm rồng hóa dây lá^[1]. Các vị trí như câu đầu, hoành phi, đầu kèo và bao lam vừa là nút kết cấu vừa là nơi tập trung nghề chạm^[2]. Hệ biểu tượng gồm tứ linh, tứ quý, dơi thọ, đào tiên và các đồ án cầu phúc; hoa văn được bố trí gắn với gian giữa, nơi thờ tự của ngôi nhà^[2].

Cuộc khảo sát của Trần Đình Hiếu trên 161 chi tiết chạm đầu kèo ở 82 ngôi nhà cho thấy 60 nhà có hoa văn, trong đó 57 nhà có họa tiết giống nhau; hơn 80% số nhà khảo sát là nhà ở có tuổi 70–90 năm; 89% nhà đã sửa chữa vẫn bám theo chi tiết nguyên bản, còn 11% thay đổi rõ, có chỗ dùng máy CNC^[1]. Tác giả cũng nhận xét nhiều nhà rường mới dựng ít nhiều có yếu tố cách tân, kể cả chi tiết chạm theo mẫu của Trung Hoa^[1].

Nhà rường trong nhà vườn Huế

Nhà rường thường là công trình chính của nhà vườn. Theo bài trên VnExpress (2013, lấy từ VOV), nhà vườn Huế thường rào bằng hàng chè tàu hoặc dâm bụt, có nhà rường chạm trổ để thờ cúng gia tiên, nhà phụ để ở, cùng vườn cây, bể cá và hòn non bộ; diện tích từ khoảng 1.000 đến 15.000 m²^[6]. Bài đó nêu Huế còn khoảng 2.800 ngôi nhà vườn, hơn 1.000 ngôi trên 200 năm tuổi, tập trung ở các phường Phú Xuân, An Cựu, Vỹ Dạ, Tây Lộc và Thuận Thành, nhưng đây là số liệu cũ và bài không cho biết nguồn thống kê^[6].

Bảo tồn hôm nay

Nhà rường chịu áp lực lớn. Một hội thảo năm 2021 ghi nhận nhiều nhà rường đã biến mất, nhiều nhà bị chia nhỏ hoặc xây thêm công trình hiện đại bên trong, nhiều nhà xuống cấp, trong khi thợ lành nghề ngày càng thưa^[5]. Bài nghiên cứu năm 2026 thêm rằng đô thị hóa thu hẹp khu vườn, yếu tố cốt lõi của mô hình, và nghề chạm gỗ thiếu người kế nghiệp^[2]. Bài Báo Pháp luật Việt Nam (2016) kể sau năm 1975 nhiều nhà cổ bị phá, và một ngôi nhà rường phục dựng mới khi đó tốn 250–300 triệu đồng tùy loại gỗ^[3].

Về chính sách, đề án hỗ trợ nhà vườn Huế đặc trưng giai đoạn 2015–2020 trùng tu hơn 50 ngôi nhà vườn, chủ yếu ở các phường của thành phố Huế và làng cổ Phước Tích^[4]; Báo Văn hóa ghi tổng kinh phí gần 30 tỷ đồng^[5]. Nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh cho giai đoạn 2022–2026 mở rộng đối tượng sang nhà rường cổ và thêm đô thị cổ Bao Vinh, với mức hỗ trợ trùng tu 1 tỷ, 800 triệu và 600 triệu đồng cho nhà loại 1, 2 và 3^[4]. Các chuyên gia còn đề xuất xây thương hiệu bằng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể, lập bảo tàng nhà rường và đưa việc dạy nghề dựng nhà rường vào trường học^[5].