Nhà sàn của người Thái (Thái đen và Thái trắng)

Hai nhóm Thái, một kiểu nhà sàn

Người Thái ở Việt Nam sống chủ yếu ở vùng Tây Bắc và gồm hai nhóm lớn là Thái đen (Táy Đăm) và Thái trắng (Táy Khao); nhà ở của hai nhóm có nhiều điểm khác nhau nhưng cùng là nhà sàn^[1]. Khác biệt dễ thấy nhất nằm ở đầu hồi: nhà Thái đen có mái đầu hồi khum, dáng như mai rùa, còn nhà Thái trắng có đầu hồi phẳng^[1][3]. Bài trên VnBusiness (2021) cho biết nhà Thái trắng theo kiểu bốn mái giống nhà người Mường và người Tày^[3].

Tư liệu về nhà sàn Thái tập trung ở vài điểm: nghiên cứu của Phạm Hùng Cường dựa trên khảo sát ở Yên Bái (nay thuộc Lào Cai), gồm nhà mẫu ở Làng văn hóa các dân tộc Việt Nam, bản Hốc (Văn Chấn) và thị xã Nghĩa Lộ^[1]; bài của Đào Thị Thủy Tiên viết về bản Áng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu (Sơn La) của người Thái trắng^[2]; và một bài về mái đá ở Mường Lay (Điện Biên)^[4]. Mô tả dưới đây vì vậy là bức tranh chung, còn mỗi vùng có nhiều biến thể.

Khung cột, sàn và mái

Nhà sàn Thái có khung cột gỗ, tường gỗ, sàn gỗ hoặc tre đập dập, mái tranh; sàn cao khoảng 1,3–2,4 m^[1][3]. Nhà thường có ba gian chính và hai gian phụ, hoặc năm đến bảy gian^[1]; ở bản Áng, nhà phổ biến ba gian, nhà khá giả làm năm hoặc bảy gian, và số gian luôn lẻ vì người Thái quan niệm số lẻ tượng trưng cho sự vận động đi lên^[2]. Bài VnBusiness cũng ghi cả số gian lẫn số bậc thang phải lẻ, vì số chẵn bị coi là "số chết"^[3].

Về dựng nhà, bài ở bản Áng cho biết cột dùng gỗ chắc đẽo thành hình lục lăng hoặc bát giác, đường kính 25–30 cm, chôn sâu 0,8–1 m; sàn làm bằng bương, mai bổ đôi rồi đập dập; mái lợp gianh hình mai rùa^[2]. Bài VnBusiness nêu gỗ nghiến, gỗ trò ngâm 2–3 năm để chống mọt, nhà dựng không dùng đinh sắt mà buộc bằng mây, lạt tre và cho xà xuyên qua lỗ cột^[3]. Nhà chia thành ba tầng rõ rệt là gầm sàn, mặt sàn và gác; gầm sàn xưa dùng nhốt gia súc, gia cầm và để công cụ lao động^[2].

Hai cầu thang, hai bếp

Nhà Thái có hai cầu thang. Theo nghiên cứu ở Yên Bái, một thang cho khách và đàn ông có 7 bậc, một thang cho phụ nữ có 9 bậc^[1]. Thang chính gọi là "tang quản", thang phụ gọi là "tang chan"; "chan" là phần sàn không mái che ở cuối nhà, nơi phụ nữ phơi đồ và làm việc nội trợ^[1][2]. Với nhà Thái đen, đầu nhà là lối cầu thang chính và đuôi nhà là lối phụ^[3].

Trong nhà, khung kết cấu chia thành ba nhịp ngang: các gian sát vách là nơi ngủ, phần giữa đặt hai bếp, bếp ngoài để sưởi và bếp trong để nấu^[1]. Phần từ thang chính đến bếp sưởi dành cho đàn ông, khách và người già; từ đó đến thang phụ dành cho phụ nữ, trẻ em và khu nấu ăn^[1]. Theo bài ở bản Áng, bếp lửa đặt ở giữa nhà hoặc ở gian đầu từ cửa đi vào, còn bàn thờ tổ tiên đặt ở góc nhà^[2].

Khau cút và mái đá

Ở đầu hồi nhiều nhà có "khau cút", cặp trang trí hình sừng trâu; nhà nghèo dùng hai thanh tre hoặc gỗ bắt chéo thay thế tượng trưng^[3]. Nguồn của Phạm Hùng Cường xem khau cút là nét chung của nhà Thái nói chung^[1], còn bài VnBusiness gắn khau cút với nhà Thái đen^[3]; các bài không giải thích chỗ lệch này.

Ở Mường Lay, nhà sàn Thái trắng còn có mái lợp đá. Theo Báo Đại Đoàn Kết (2022), phiến đá thường cắt vuông 20×20 hoặc 30×30 cm, xếp so le như vảy cá, lấy từ sông Đà và sông Nậm Na; một ngôi nhà năm gian cần ít nhất 4.000 viên, nặng cả mấy tấn nên khung gỗ phải thật chắc^[4]. Không ai biết chính xác tập quán lợp đá có từ bao giờ, và bài nêu hai cách giải thích khác nhau về nguồn gốc^[4].

Thay đổi từ thập niên 1990

Nhà sàn đang biến đổi nhanh. Nghiên cứu ở Yên Bái ghi nhận từ năm 1990, nhất là vùng gần đô thị, sàn được nâng lên 2,5–2,7 m, gầm sàn thành nơi sinh hoạt, số bậc thang tăng lên 9, 11 hoặc 13, và nhiều nhà chuyển sang cột bê tông, mái tôn hoặc fibro xi măng^[1]. Người dân cho biết gỗ quý khan hiếm; một nhà hoàn toàn bằng gỗ khoảng 800–900 triệu đồng, trong khi nhà khung bê tông xây tường gạch khoảng 400–500 triệu đồng^[1]. Bếp thường được tách ra ngoài nhà, và vì dùng vật liệu mới nhiều gia đình Thái đen không còn làm đầu hồi cong nên khó phân biệt nhà hai nhóm chỉ qua hình dáng^[1]. Bài VnBusiness ghi khau cút gần như biến mất, một số nhà bỏ bớt cầu thang và không còn giữ số gian lẻ^[3].

Ở bản Áng, nhà vẫn giữ dáng truyền thống nhưng cột kê trên tảng đá, mái lợp ngói, bếp chuyển ra gian sàn bên ngoài, gầm sàn lát gạch trang trí thổ cẩm và khung dệt, nhiều nhà thành nhà nghỉ cộng đồng đón khách; một số hộ đã đổi sang nhà gạch mái bê tông^[2].