Tết Hàn thực

Tên gọi và nguồn gốc

Tết Hàn thực diễn ra vào mùng 3 tháng 3 âm lịch. Theo nghĩa chữ Hán, "hàn" là lạnh, "thực" là ăn, nên Hàn thực là tết ăn đồ lạnh; người Việt còn gọi là Tết bánh trôi bánh chay vì hai loại bánh này được làm để dâng tổ tiên trong ngày đó^[1][3].

Nhiều bài báo kể lại điển tích Giới Tử Thôi từ thời Xuân Thu ở Trung Quốc: Tấn Văn Công lưu vong, được Giới Tử Thôi hết lòng phò tá nhưng sau khi lên ngôi lại quên ông; Giới Tử Thôi cùng mẹ vào núi ở ẩn rồi chết cháy trong lúc nhà vua cho đốt rừng để buộc ông ra. Vua hối hận, lập miếu thờ và ra lệnh trong dân phải kiêng lửa ba ngày, chỉ ăn đồ nguội nấu sẵn để tưởng niệm^[1][3]. Cũng theo các bài này, khi vào Việt Nam tết được Việt hóa: người Việt không kiêng lửa, vẫn nấu nướng bình thường, mà sáng tạo ra bánh trôi, bánh chay làm món nguội tượng trưng cho tết này^[3].

Có ý kiến khác về cách giải thích này. Ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, được VOV trích dẫn, cho rằng Hàn thực không phải ngày lễ vay mượn mà hình thành từ cách người Việt quan sát tự nhiên và tổ chức đời sống theo âm lịch, âm dương ngũ hành; tích Giới Tử Thôi theo ông chỉ là lớp nghĩa gán thêm về sau vì ngày 3 tháng 3 âm lịch không liên quan trực tiếp đến điển tích đó^[2]. Ông gắn thời điểm này với tiết Thanh minh, lúc trời chuyển từ xuân sang hạ, và việc ăn đồ lạnh với mong muốn mùa hè bớt nóng, thời tiết hài hòa^[2].

Bánh trôi, bánh chay

Theo VietnamPlus, bánh trôi làm từ bột gạo nếp nặn viên nhỏ, nhân đường đỏ, luộc chín nổi lên mặt nước, vớt ra và rắc vừng rang; hình tròn tượng trưng cho sự viên mãn, tinh khiết. Bánh chay cũng làm từ bột nếp nhưng nhân đậu xanh, nặn tròn dẹt, luộc chín rồi đặt trong bát, chan nước đường gừng^[1]. Dân gian còn gắn hai thứ bánh với sự tích Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, trong đó bánh trôi nhỏ và tròn tượng trưng cho năm mươi người con theo mẹ lên rừng^[1].

Nghi lễ và phong tục

Trong ngày này các gia đình làm mâm cúng ông bà tổ tiên và dâng lên Phật; nhiều nơi còn cúng thần hoàng để cầu bình an^[1]. Người Việt thường đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, cắt tỉa cỏ cây trước mùa mới^[2]. Ngoài hai thứ bánh, các gia đình có thể thêm hoa quả và các loại bánh trái khác trên mâm lễ^[3]. VietnamPlus nhấn mạnh đây còn là dịp đoàn viên: cả nhà cùng nặn bánh, thắp hương rồi cùng ăn mâm cỗ^[1].

Khác biệt vùng miền

Theo VOV, ở nhiều tỉnh phía Bắc Hàn thực gần như là nếp sinh hoạt quen thuộc, với câu "tháng ba bánh trôi bánh chay"; vào miền Nam, ngày này nhẹ nhàng hơn, ít tính cộng đồng, nhiều nhà chỉ còn nhớ trong ký ức, có lẽ do khí hậu và nhịp sống khác^[2].

Giá trị

Tết Hàn thực là dịp con cháu hướng về cội nguồn, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn^[1][3]. Bánh trôi, bánh chay được bày bán nhiều và vẫn được người tiêu dùng ưa chuộng trong dịp này^[2].