Tết Thất tịch (ngày ông Ngâu bà Ngâu)

Tên gọi và nguồn gốc

Thất tịch diễn ra vào ngày mùng 7 tháng 7 âm lịch. Theo chữ Hán, "thất" là bảy, "tịch" là chiều tối, nên Thất tịch có nghĩa là chiều tối ngày mùng 7; ở Việt Nam ngày này còn được gọi là Tết Ngâu hoặc ngày ông Ngâu, bà Ngâu, gắn với sự tích Ngưu Lang và Chức Nữ^[1]. Báo Hà Tĩnh, đăng lại bài của VietNamNet, cho biết lễ Thất tịch có nguồn gốc từ Trung Quốc^[1]. VOV mô tả đây là ngày lễ có nguồn gốc lâu đời ở Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc, gắn với những ý nghĩa về tình yêu, lòng thủy chung và khát vọng đoàn tụ^[2].

Truyền thuyết Ngưu Lang, Chức Nữ

Theo bản kể trong Báo Hà Tĩnh, Ngưu Lang là chàng trai chăn trâu chăm chỉ, được nàng tiên dệt vải Chức Nữ, con gái út của Vương Mẫu, yêu mến; hai người kết duyên và có hai con. Khi Chức Nữ bị gọi về thiên đình, Ngưu Lang đuổi theo nhưng bị sông Thiên Hà chặn lại; cảm thương, Vương Mẫu cho hai người mỗi năm gặp nhau một lần vào ngày Thất tịch^[1]. VOV kể theo hướng khác đôi chút: một người là phàm nhân, một người là tiên nữ, hôn nhân bị coi là trái luật trời nên bị chia cách; để giúp họ gặp nhau, loài quạ lấy thân mình bắc thành cầu^[2].

Wikipedia tiếng Việt, được dùng ở đây như nguồn bổ trợ, ghi một dị bản Việt Nam: Ngưu Lang là thần chăn trâu của Ngọc Hoàng, Chức Nữ là tiên nữ dệt vải, vì mải mê nhau mà bỏ bê việc nên bị Ngọc Hoàng bắt ở hai bờ sông Ngân; các phường thợ mộc bị phạt hóa quạ làm cầu Ô Thước, và nước mắt hai người khi chia tay hóa thành mưa ngâu^[3]. Bài này cũng cho biết có dị bản nói cầu do chim ô (quạ) và chim thước (chim khách) kết cánh làm nên, và nhắc cách nói "quạ làm xâu" ở Bình Định^[3].

Mưa ngâu

VOV cho biết theo quan niệm dân gian, những giọt mưa rơi vào ngày Thất tịch là nước mắt của Ngưu Lang và Chức Nữ, vừa là nước mắt vui khi gặp lại, vừa là nước mắt buồn khi phải chia tay; bài viết giải thích "ngâu" là cách đọc chệch của "ngưu"^[2]. Cũng theo VOV, xét về khoa học, thời điểm này nhiều nơi ở châu Á đang chuyển từ hè sang thu, thường có mưa giông; câu tục ngữ "Vào mùng 3, ra mùng 7" ám chỉ mưa ngâu thường xuất hiện khoảng ngày 3 đến 7, 13 đến 17 hoặc 23 đến 27 âm lịch, rải rác, rả rích chứ không liên tục, và không phải năm nào ngày 7 tháng 7 cũng mưa^[2]. Những năm không mưa, mọi người có thể ngắm sao Ngưu Lang và sao Chức Nữ trên bầu trời^[2].

Hoạt động ngày nay

Theo Báo Hà Tĩnh, giới trẻ ngày nay thường đi chùa cầu bình an, cầu duyên, làm việc thiện, thả đèn lồng, tặng quà người thương, và ăn chè đậu đỏ; bài ghi tục ăn chè đậu đỏ vốn từ Trung Quốc và gần đây phổ biến rộng ở nhiều nước châu Á, dù không phải ai cũng tin việc này giúp "thoát ế"^[1]. Cùng bài này nêu một số quan niệm dân gian: không nên làm đám hỏi, đám cưới vì cho rằng đôi Ngưu Lang, Chức Nữ gặp nhau chẳng bao lâu đã xa cách; không nên xây nhà, mua xe vì hay có mưa ngâu và vì tháng Bảy còn được gọi là tháng cô hồn^[1]. VOV nói nhiều người tin nếu cặp đôi cùng ngắm sao Ngưu Lang, Chức Nữ đêm mùng 7 thì tình duyên sẽ viên mãn^[2]. Báo Hà Tĩnh cũng cho biết ở nhiều nước phương Đông, Thất tịch được coi là ngày tình nhân^[1].

Ở các nước khác

Báo Hà Tĩnh nhắc rằng ở Trung Quốc Thất tịch còn gọi là lễ Khất Xảo, phụ nữ cầu có đôi bàn tay khéo; ở Nhật Bản là Tanabata, người ta viết điều ước vào giấy Tanzaku treo lên cành trúc; ở Hàn Quốc là Chilseok, gắn với món làm từ lúa mì^[1]. Các nguồn tiếng Việt dùng ở đây chủ yếu mô tả truyền thuyết và thói quen hiện nay, chưa nêu một nghi lễ cộng đồng truyền thống riêng của người Việt cho ngày này.