Tết Ramưwan của người Chăm Bàni

Tên gọi và cộng đồng

Ramưwan, còn gọi Ramadan hay tháng chay niệm, được ví như Tết cổ truyền của người Chăm theo đạo Hồi giáo Bàni (còn gọi Chăm Awal)^[1][3]. Theo Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh (PLO), người Chăm ở Ninh Thuận có hai nhóm chính theo tín ngưỡng là Chăm Ahiêr (ảnh hưởng Bàlamôn) và Chăm Awal (Chăm Bàni, ảnh hưởng Hồi giáo); ngoài ra từ thập niên 1960 một nhóm nhỏ Chăm Bàni chuyển sang Hồi giáo chính thống (Islam)^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam viết nếu Katê là lễ hội lớn nhất của người Chăm Ahiêr thì Ramưwan là lễ hội lớn nhất của người Chăm Bàni^[2].

Thời gian

Ramưwan không có ngày dương lịch cố định. Báo Nhân Dân cho biết lễ hội thường diễn ra vào ngày đầu tháng thứ chín theo lịch Hồi giáo và kéo dài một tháng; bài cũng nêu lễ thường rơi vào khoảng từ tháng 2 đến tháng 6 dương lịch hằng năm^[1]. Các bài báo ghi ngày theo cả lịch Chăm lẫn dương lịch: Báo Pháp luật Việt Nam (2021) viết Tết chính vào các ngày 30 tháng 2 và 1, 2 tháng 3 Chăm lịch^[2]; năm 2023, theo PLO, Ramưwan bắt đầu từ 23 tháng 3 (nhằm 2 tháng 2 Chăm lịch năm Quý Mão), tảo mộ vào các ngày 29, 30 tháng 8 và mùng 1 tháng 9 Hồi lịch^[3]; năm 2024, theo Báo Văn hóa, Tết nhằm ngày 1 và 2 tháng 2 theo lịch Chăm^[4]. Vì tính theo lịch Hồi giáo và Chăm lịch nên ngày dương lịch của lễ thay đổi từ năm này sang năm khác.

Ba phần của lễ hội

Theo Báo Nhân Dân và Báo Văn hóa, Tết Ramưwan có ba phần cơ bản: lễ tảo mộ, lễ cúng gia tiên và lễ tịnh chay tại thánh đường hoặc chùa Hồi giáo Bàni; trong đó tảo mộ là phần khởi đầu và quan trọng nhất^[1][4].

Tảo mộ. Lễ kéo dài ba ngày. Ngày đầu người Chăm viếng nghĩa địa xa làng, hai ngày sau viếng nghĩa địa gần hơn; vì họ quan niệm tảo mộ là mời tổ tiên về ăn Tết, nên tổ tiên ở xa phải được mời trước để kịp về nhà^[1][2]. Từng dòng họ mặc trang phục truyền thống đến nghĩa địa làm cỏ, vun cát và đất lên mộ; lễ vật đơn giản gồm trầu cau têm sẵn, thuốc, nước uống và bánh^[1][2]. Mộ của người Chăm Bàni không xây kiên cố mà đắp cát, đánh dấu bằng hai hòn đá tròn đặt theo hướng bắc nam, đầu ở phía bắc^[4]. Thầy Char chủ lễ đọc kinh Koran bằng tiếng Ả Rập, các phụ tế vẩy nước thánh lên từng viên đá với ý nghĩa tẩy uế, rồi nhét trầu cau đã têm xuống mộ và mọi người chắp tay vái lạy^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam nhận xét lễ tảo mộ vừa thuộc về tôn giáo, vừa thuộc về tín ngưỡng dân gian, không phân biệt đẳng cấp^[2].

Cúng gia tiên và hội làng. Về nhà, mỗi gia đình cúng bằng một mâm mặn và một mâm ngọt; thầy Char tụng kinh cúng cho từng người trong gia đình^[2][4]. Theo Báo Nhân Dân, người Chăm Bàni chỉ lập bàn thờ tại nhà trong hai ngày, sau đó rước tổ tiên vào chùa đến hết mùa Ramưwan^[1]. Phần hội gồm hoạt động văn nghệ, thể thao giữa thanh niên các làng; tối ngày 29 trên sân chùa, trai gái mặc trang phục truyền thống múa hát với trống paranưng và kèn saranai^[2]. Gia đình nào có nhiều khách đến chúc Tết càng được coi là may mắn^[2][4].

Tháng tịnh chay. Chiều tối ngày mùng 1 tháng 9 Hồi lịch, các vị chức sắc Bàni vào chùa và Ban Hakem vào thánh đường để bắt đầu tháng tịnh chay^[3]. PLO viết trong tháng này họ sinh hoạt tại chùa và chỉ ăn uống khi mặt trời đã lặn, trừ phụ nữ có thai, trẻ em, người già bệnh^[3]. Báo Nhân Dân lại ghi chức sắc và tín đồ Bàni kiêng ăn uống từ lúc mặt trời mọc đến lúc lặn trong 5 ngày, còn cộng đồng Chăm theo Islam chay tịnh tại thánh đường suốt một tháng^[1]. Các nguồn đều nói tháng chay nhằm làm thân tâm trong sạch, chế ngự ham muốn tầm thường, hướng tới "chân thiện mỹ" và đoàn kết cộng đồng^[1][2][3].

Giá trị

Người Chăm Bàni làm ăn xa thường cố về làng dịp Ramưwan để sum họp và cúng tổ tiên^[2][4]. Báo Nhân Dân nhận xét yếu tố dân tộc quyện chặt với yếu tố tôn giáo, cùng các luật tục, lễ nghi mang nét tín ngưỡng dân gian, khiến lễ hội thu hút du khách tìm hiểu văn hóa Chăm^[1].