Tết Nguyên đán

Tên gọi và nguồn gốc

Tết Nguyên đán là ngày lễ cổ truyền lớn nhất của người Việt, đánh dấu thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo âm lịch. Chữ "nguyên" nghĩa là bắt đầu, chữ "đán" nghĩa là buổi sớm, nên "Nguyên đán" là buổi sáng đầu tiên của một năm^[2]. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng từ "Tết" là cách đọc chệch của chữ "tiết" trong "thời tiết, tiết khí"^[1][3]. Theo bài đăng trên cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tết gắn với nền văn minh lúa nước: sau mùa thu hoạch, cư dân tổ chức lễ để tạ ơn trời đất, thần linh, tổ tiên và cầu cho vụ mùa mới^[3].

Cho đến nay chưa có tài liệu nào xác định chắc chắn Tết bắt đầu từ bao giờ. Sử gia Trần Văn Giáp, trong bài viết năm 1963, cho rằng Tết Nguyên đán ở Việt Nam đã có từ đầu thế kỷ I sau Công nguyên, còn truyền thuyết bánh chưng, bánh dày thời các vua Hùng lại được dân gian kể như một cách giải thích về nguồn gốc của Tết^[1].

Thời gian

Ngày mồng Một tháng Giêng âm lịch thay đổi theo từng năm: theo VietnamPlus, ngày này không rơi trước 21 tháng 1 và không sau 19 tháng 2 dương lịch^[2]. Cả dịp Tết thường kéo dài từ 23 tháng Chạp, khi cúng ông Công ông Táo, đến hết ngày 7 tháng Giêng; trong đó ba ngày đầu năm là ba ngày Tết chính^[1][2]. Về nghỉ lễ, Bộ luật Lao động năm 2019 quy định người lao động được nghỉ năm ngày dịp Tết Âm lịch và hưởng nguyên lương^[4].

Các nghi lễ và phong tục

Trước Tết, ngày 23 tháng Chạp, các gia đình cúng tiễn ông Công ông Táo về trời, rồi bắt đầu dọn dẹp nhà cửa, lau chùi đồ thờ, treo tranh và câu đối, cắm hoa^[2]. Cuối năm, theo phong tục, mọi người cố gắng thanh toán nợ nần và bỏ qua những xích mích cũ để bước sang năm mới thuận hòa hơn^[2]. Học giả Nguyễn Văn Huyên, được báo Nhân Dân dẫn lại, ghi nhận thời trước các công sở cất ấn triện từ ngày 25 tháng Chạp và chỉ mở lại vào ngày 25 tháng Giêng^[1].

Chiều ngày 30 tháng Chạp, nhà nào cũng làm mâm cơm cúng tổ tiên, gọi là lễ tất niên^[2]. Trên bàn thờ ngày Tết thường có mâm ngũ quả: ở miền Bắc gồm nải chuối xanh, bưởi, cam hoặc quýt, hồng, quất; ở miền Nam thường dùng dừa xiêm, mãng cầu, đu đủ, xoài xanh và cành sung. Ngũ quả được hiểu là lộc của trời, thể hiện mong ước đủ đầy, sung túc^[2]. Trong nhà, miền Bắc thường chơi hoa đào, miền Nam chơi hoa mai, ngoài ra còn có cây quất sai quả^[2].

Giao thừa là thời khắc thiêng liêng nhất. Các gia đình làm lễ trừ tịch, tức tiễn những điều không may của năm cũ và đón điều tốt lành của năm mới; theo quan niệm dân gian, đến phút giao thừa thiên đình đổi quan cai quản hạ giới nên nhiều nhà có mâm cúng trời, tiễn người cũ, đón người mới^[2]. Học giả Souvignet, được báo Nhân Dân trích, giải thích rằng "giao" là lúc năm cũ qua đi, "thừa" là lúc năm mới tới^[1].

Những ngày đầu năm, theo bài của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, người Việt thờ cúng tổ tiên, sum họp gia đình, đi chúc Tết và thăm hỏi người thân, xông đất, lì xì bằng phong bao đỏ, khai bút đầu xuân (mồng Một được coi là ngày đẹp nhất) và đi chùa đầu năm; nhiều nơi mở hội xuân^[3]. VietnamPlus mô tả ba cuộc gặp gỡ lớn trong ba ngày Tết: gặp các vị thần trong nhà như Thổ công, Táo quân, gặp tổ tiên đã khuất, và gặp những người thân trong gia đình^[2].

Giá trị và bảo tồn

Tết trước hết là dịp đoàn viên. Báo Nhân Dân nhận xét người đi làm ăn, đi học xa vẫn cố gắng về sum họp, và dù cách đón Tết ngày nay đã giản lược nhiều thủ tục, các gia đình vẫn hướng về truyền thống^[1]. Bài của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh Tết đề cao chữ hiếu và quan hệ huyết thống, đồng thời cho rằng cần tổ chức lễ hội quy củ và ứng xử văn minh để giữ gìn nét đẹp ngày Tết^[3]. Tết cũng được nhiều dân tộc khác trên đất Việt Nam đón theo cách riêng, với nghi lễ và lễ vật mang bản sắc từng cộng đồng.