Tết Thanh minh

Tên gọi và nguồn gốc

Thanh minh là tiết khí thứ năm trong hệ thống 24 tiết khí của lịch Á Đông. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, được Báo Lào Cai dẫn lại từ VietNamNet, "thanh" là trong, "minh" là sáng, nên Thanh minh chỉ tiết trời mát mẻ, quang đãng; tiết này đến sau Lập xuân 45 ngày và sau Đông chí 105 ngày^[1]. Báo Văn hóa cho rằng lúc đầu đây chủ yếu là một mốc thời gian của nghề nông, rồi dần gắn với tục tảo mộ, tức dọn dẹp và chăm sóc phần mộ tổ tiên^[4].

Về gốc gác của tục này, VOH cho biết tết Thanh minh bắt nguồn từ lễ tế mộ của các đế vương Trung Hoa thời cổ, về sau dân gian làm theo^[3]. Khi vào Việt Nam, theo Báo Văn hóa, một tiết khí vốn từ bên ngoài đã hòa vào tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên sẵn có của người Việt^[4]. Bài nghiên cứu "Sự biến đổi Tết Thanh minh ở Việt Nam" của Phạm Hương Giang (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hải Phòng, số 51, 2022) cũng xếp Thanh minh vào nhóm phong tục Trung Hoa đã biến đổi sau khi du nhập, và tìm hiểu tính bản địa hóa của phong tục trong văn hóa Việt; phần trình bày ở đây chỉ dựa trên tóm tắt của bài^[5].

Thời gian

Tiết Thanh minh được tính theo dương lịch, thường bắt đầu vào ngày 4 hoặc 5 tháng 4 và kết thúc vào khoảng 20 hoặc 21 tháng 4, tức rơi vào quãng tháng Ba âm lịch^[1][2]. Người xưa chọn ngày đầu tiên của tiết làm tết Thanh minh, nên ngày âm lịch của tết xê dịch theo từng năm; theo Báo Lào Cai, năm 2024 tết Thanh minh rơi vào ngày 4 tháng 4 dương lịch, nhằm 26 tháng 2 âm lịch^[1]. Vì thế Thanh minh không có một ngày âm lịch cố định như Hàn thực hay Đoan ngọ.

Tảo mộ và các nghi lễ

Nghi thức trung tâm là tảo mộ. Theo VOH, Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên định nghĩa tảo mộ là việc thăm viếng và sửa sang mồ mả hằng năm theo phong tục cổ truyền^[2]. Vào lúc thời tiết ấm dần, mưa nhiều và cây cỏ mọc trùm lên mộ dễ làm mộ sụt lở, người ta cắt cỏ và đắp thêm đất cho phần mộ vững chắc^[3]. Các thành viên trong gia đình thường chia việc nhau, mang cuốc xẻng ra nghĩa trang đắp mộ cho đầy đặn, quét dọn, nhổ cỏ dại, rồi bày lễ vật mặn hoặc chay tùy từng nhà để thắp hương, cúng mộ^[2].

Trước khi động tay dọn dẹp, người cao tuổi nhất, có uy tín nhất trong dòng họ thường đại diện thắp hương, mời rượu, đốt vàng mã và khấn báo; ở những dòng họ lớn, ngày tảo mộ còn được ghi trong gia phả để con cháu nối tiếp^[2]. Một số người thắp hương cho cả những ngôi mộ vô chủ, và ở nhiều nơi tha ma có am thờ chung gọi là am chúng sinh^[2]. Trẻ em được dẫn theo để biết nơi an nghỉ của ông bà và học cách kính trọng người đã khuất^[1][2]. Gia đình cũng nhân dịp này dọn nhà cửa, lau bàn thờ, thay hoa; ai không về được thì có thể tự lập mâm cúng, thắp hương từ xa^[1].

Bên cạnh tảo mộ, VOH nhắc đến hội đạp thanh, tức đi chơi xuân ngoài đồng nội khi tiết trời dịu mát, như hai câu trong Truyện Kiều của Nguyễn Du: "Thanh minh trong tiết tháng Ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh"^[3].

Phân biệt với Tết Hàn thực

Hai dịp này dễ bị lẫn. VOH nhấn mạnh Hàn thực và Thanh minh là hai dịp riêng: Hàn thực cố định vào mùng 3 tháng 3 âm lịch, gắn với điển tích Giới Tử Thôi và món bánh trôi, bánh chay; còn Thanh minh xác định theo dương lịch và gắn với tục tảo mộ. Vì âm lịch và dương lịch lệch nhau chừng một tháng nên có năm hai dịp rơi sát nhau, khiến nhiều người tưởng là một^[3]. Theo cùng nguồn, nhiều gia đình muốn tu bổ mộ phần thường đợi đến Thanh minh mới động thổ^[3].

Biến đổi và giá trị

Báo Văn hóa nhận xét ở Việt Nam, Thanh minh thường không bó trong một ngày mà kéo dài cả một khoảng thời gian để con cháu thu xếp về quê, sum họp gia đình; không khí tảo mộ ở nông thôn được mô tả là trầm lắng, ấm áp chứ không bi lụy^[4]. Ở thành phố, nhiều gia đình không còn điều kiện đi đúng ngày mà linh hoạt chọn ngày khác hoặc thay bằng thắp hương tại nhà, nhưng tinh thần cốt lõi vẫn được giữ^[4].

Các nguồn trên cùng nhấn mạnh ý nghĩa đạo hiếu và đạo lý "uống nước nhớ nguồn": tảo mộ là dịp con cháu tỏ lòng hiếu kính, nhắc lại gốc rễ dòng họ và truyền cho thế hệ sau thói quen biết ơn tổ tiên^[1][2][4].