Tết Hạ nguyên (Thường tân, Tết cơm mới)

Tết cơm mới sau mùa gặt

Tết Hạ nguyên thường được nhắc là Tết cơm mới, tổ chức sau khi gặt xong vụ mùa vào tháng Mười âm lịch. Theo VOV, Tết Hạ nguyên (rằm tháng Mười, Tết cơm mới) thường được tổ chức vào ngày mùng 1 hoặc ngày rằm tháng Mười, tức là Tết cơm mới sau khi mùa vụ đã gặt xong^[2]. Thanh Niên viết đây là lễ mừng lúa mới, nhân rằm tháng Mười, để cảm ơn đất trời và công việc, nghề nghiệp đã nuôi sống con người sau mùa vụ^[3]. Cùng bài, chuyên gia văn hóa cho biết theo quan niệm từ xưa, một năm có bốn Tết cổ truyền ứng với bốn mùa: Nguyên đán mùa xuân, Đoan ngọ mùa hạ, Trung thu mùa thu và Hạ nguyên mùa đông^[3]. Cách xếp "bốn Tết ứng với bốn mùa" là một lối phân loại dân gian được báo chí nhắc lại, không phải danh mục chính thức.

Nhiều tên, nhiều ngày

Các nguồn cho thấy lễ tiết này không có một tên và một ngày duy nhất. VOV liệt kê riêng Tết Trùng Thập vào mùng 10 tháng Mười, được mô tả là ngày hội của giới thầy thuốc theo sách "Dược lễ", và Tết Hạ nguyên vào rằm tháng Mười^[2]. Một bài trên Báo Nhân Dân kể Tết cơm mới ở một làng miền núi diễn ra vào mùng 10 tháng Mười^[4]. Nghiên cứu của Đào Phương Chi đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (số 12/2024) nói rõ sự phức tạp này: tác giả khảo cứu tiết Thường tân và các lễ tiết liên quan từ các văn bản tục lệ Hán Nôm, về thời điểm tổ chức, mối quan hệ giữa tên lễ tiết với tháng tổ chức, khái niệm "Thường tân/Thường tiên", "Cơm mới", "Xôi mới", "Trùng thập" và số lần tổ chức trong năm^[1]. Vì vậy mục này ghi ngày rằm tháng Mười làm ngày bắt đầu, còn các ngày mùng 1 và mùng 10 ghi ở phần ghi chú.

Thường tân: lễ tạ thần lúa mới

Theo phần tóm tắt bài của Đào Phương Chi, Thường tân (嘗新) là lễ tiết tế thần để cảm ơn thần đã ban thóc lúa; khi nông nghiệp còn giữ vị trí chủ đạo thì đây là lễ tiết rất phổ biến trong làng xã^[1]. Ghi chép sớm nhất bằng chữ quốc ngữ về Thường tân là một số sách báo đầu thế kỷ XX, nhưng khi đối chiếu với văn bản tục lệ Hán Nôm thì có nhiều điểm khác biệt^[1]. Bài này chỉ đọc phần tóm tắt, chưa đọc toàn văn, nên không đi sâu vào các kết luận cụ thể của nghiên cứu; điều chắc chắn là mục đích của tác giả là bổ sung cho ghi chép của người đi trước, giúp có cái nhìn hệ thống hơn về lễ tiết này^[1].

Một cách đón Tết cơm mới

Báo Nhân Dân đăng một bài hồi ức về Tết mồng Mười tháng Mười ở miền núi: nhà nào ít nhiều cũng có, nhà làm sớm nhà làm chiều, mâm cúng phải có con gà, chõ xôi, chai rượu; nhà khá hơn có cơm lam, bánh dày^[4]. Tác giả kể chiều mồng 8 đi chặt nứa, tối đúc gạo ngâm vào ống, chiều mồng 9 đốt lam; cơm lam chín được dóc vỏ, tiện thành đoạn và bó lại để bày mâm cúng^[4]. Tác giả nhắc rằng thời ấy năm nào cũng thiếu lương thực, "tháng ba ngày tám" là cách nói về cái đói mùa giáp hạt, nên ông nhớ mãi cái Tết cơm mới tháng Mười^[4]. Đây là hồi ức cá nhân ở một làng cụ thể, không đại diện cho mọi vùng.

Ý nghĩa và lưu ý

Ý nghĩa chung các nguồn nêu là lòng biết ơn đối với đất trời, thần linh và công lao lao động sau mùa gặt^[3][1]. Bài của Thanh Niên viết cho ngày rằm tháng Mười năm 2025 và nói rõ đây là quan niệm dân gian^[3]. Bài này chưa có nguồn mô tả cụ thể nghi lễ ở từng vùng và chưa đọc toàn văn nghiên cứu học thuật, nên chỉ nêu những điều các nguồn ghi.