Di chỉ khảo cổ Làng Vạc (Nghĩa Đàn, Nghệ An)

Vị trí và phát hiện năm 1972

Làng Vạc nằm ở xã Nghĩa Hòa, thị xã Thái Hòa (trước đây thuộc huyện Nghĩa Đàn), phía tây tỉnh Nghệ An, cách sông Hiếu khoảng 500 m và cách thành phố Vinh chừng 100 km^[1]. Bài của Phạm Ngân xếp di chỉ vào lưu vực sông Cả^[2]. Theo Nguyễn Đức Kiếm, Giám đốc Bảo tàng Nghệ An, nơi này được phát hiện ngày 26/3/1972 trong lúc đào đắp đất làm đập Đại Vạn, khi trống, dao găm, rìu và vòng tay bằng đồng lộ ra^[1]. Báo Nghệ An kể thêm rằng hai nhà nghiên cứu của Viện Khảo cổ học đã đạp xe từ Hà Nội lên xem trống đồng chôn dưới đất giữa lúc vùng này bị bom Mỹ^[3]. Cũng trong năm 1972, Sở Văn hóa Nghệ An phối hợp Viện Khảo cổ học đào thám sát 7 hố với tổng diện tích 137 m²^[1].

Các đợt khai quật

Theo thống kê của Nguyễn Đức Kiếm, đợt khai quật tháng 3/1973 mở 4 hố rộng 480 m² (617 m² nếu tính cả các hố thám sát năm 1972) và thu được 103 ngôi mộ cùng 256 đồ đồng, 78 đồ đá, 88 đồ thủy tinh. Đợt từ 15/12/1980 đến 8/4/1981 đào 363 m², phát hiện thêm 142 mộ. Cuối năm 1990, đoàn Việt – Nhật khai quật 178 m²; năm 1991, Viện Khảo cổ học đào thêm 88 m² ở khu cư trú Xóm Đình, nơi chủ yếu thấy gốm và một dấu tích đất nung có thể là lò đúc đồng^[1]. Báo Nghệ An cho biết đợt 1990 – 1991 là chương trình hợp tác quốc tế đầu tiên của Viện Khảo cổ học, với Đại học Sophia và Đại học Tokyo, và đến năm 2004 một cuốn sách tiếng Anh về di chỉ được in ở Tokyo^[3].

Các nguồn đếm số đợt và số mộ không giống nhau. Bài trên Báo Văn hóa viết rằng di tích đã qua ba lần thám sát, khai quật^[2]; Vietnam News viết năm lần, kéo dài đến năm 1999^[4]. Về tổng số mộ, Nguyễn Đức Kiếm ghi 339 (trong khi cộng riêng hai đợt 1973 và 1980 – 1981 chỉ được 245), còn Vietnam News ghi hơn 370^[1][4]. Vì thế các con số này chỉ nên xem là ước chừng.

Mộ táng và hiện vật

Đợt 1980 – 1981 chia mộ thành bốn loại: mộ phủ đá, mộ phủ đất, mộ rải gốm và mộ vò. Mộ vò, trong đó chum gốm cao khoảng 0,80 – 0,85 m được đặt nằm nghiêng, có khi đậy bằng nồi, được coi là nét riêng của Làng Vạc^[1]. Phạm Ngân gọi đây là di tích Đông Sơn có nhiều mộ táng nhất cả nước^[2].

Đồ tùy táng chủ yếu bằng đồng. Bản thống kê của Nguyễn Đức Kiếm nêu rìu, thuổng, đục, lưỡi câu; vũ khí gồm dao găm với nhiều kiểu chuôi (chuôi chữ T, chuôi tạc hình người, hình thú), kiếm, giáo và một cò nỏ; trang sức có vòng tay, vòng chân gắn chuông, khuyên tai; cùng 7 trống đồng, trong đó 2 chiếc là trống nhỏ^[1]. Báo Nghệ An nhấn mạnh dao găm có cán hình người phụ nữ mặc váy, đôi rắn cắn chân voi, đôi rắn cắn chân hổ, và một mẫu vải sợi gai tìm thấy trong mộ^[3]. Theo Phạm Ngân, toàn bộ di chỉ cho hơn 1.200 hiện vật bằng đồng, gốm, đá, thủy tinh và sắt; chõ gốm khiến người ta suy ra cư dân biết đồ xôi nếp, còn hình con bò có u khắc trên trống được nhắc tới cùng suy đoán rằng cư dân từng đóng thuyền đua^[2]. Con số trống đồng cũng lệch: Vietnam News ghi 14 trống^[4], còn Wikipedia tiếng Anh, dựa vào Charles Higham (1996), nêu khoảng 50 dao găm và mô tả một trống lớn có bốn con chim quanh hình mặt trời^[5].

Niên đại và ý nghĩa

Một mẫu than lấy ở khu mộ năm 1973 cho kết quả phóng xạ carbon 1990 ± 85 năm cách nay (tính từ năm 1950), tức khoảng năm 40 trước Công nguyên^[1][3]. Nguyễn Đức Kiếm gán cả di chỉ vào khoảng 3.000 – 2.500 năm trước, trong khi GS.TS Lâm Thị Mỹ Dung, trong bài của Phạm Ngân, nêu 2.000 – 2.500 năm^[1][2]. Wikipedia tiếng Anh dẫn hai kết quả carbon mâu thuẫn nhau, một nằm quanh năm 850 sau Công nguyên, một trải từ năm 83 trước Công nguyên đến 225 sau Công nguyên; các nguồn trong nước đã đọc không nhắc kết quả đầu^[5]. Niên đại tuyệt đối vì vậy vẫn cần đối chiếu với báo cáo khảo cổ gốc.

Các nhà khoa học đặt Làng Vạc vào văn hóa Đông Sơn ở lưu vực sông Cả. PGS.TS Hoàng Anh Tuấn gọi đây là trung tâm Đông Sơn lớn của vùng này, còn Lâm Thị Mỹ Dung cho rằng di tích có thể sánh với Vinh Quang và Làng Cả ở sông Hồng^[2]. Báo Nghệ An dẫn nhận định rằng đây vừa là làng cổ, vừa là nghĩa địa cổ (vì tầng văn hóa có nhiều mảnh gốm vỡ), và vùng núi Nghĩa Đàn không bị quân Hán tràn tới nên văn hóa Đông Sơn còn được giữ sau năm 111 trước Công nguyên^[3]. Vietnam News dẫn GS Hoàng Xuân Chinh, theo đó quân Hán cướp phá, phá hủy trống đồng nhưng cư dân Làng Vạc vẫn giữ được trống của mình^[4]. Đây là các nhận định của người được trích, chưa phải kết luận thống nhất.

Xếp hạng và bảo tồn

Các nguồn ghi năm xếp hạng khác nhau: Phạm Ngân dẫn Quyết định số 61/QĐ-BVHTT ngày 13/9/1999 của Bộ Văn hóa – Thông tin^[2], còn Nguyễn Đức Kiếm viết di tích được công nhận cấp quốc gia năm 2000^[1]. Theo hội thảo năm 2020 mà Phạm Ngân tường thuật, hố khai quật bị biến dạng, việc đào bới trái phép tìm cổ vật làm hỏng cảnh quan, khu vực khoanh vùng rộng nên khó bảo vệ, và chưa có công trình tổng hợp nào được xuất bản^[2]. Từ thập niên 1990, giá cổ vật tăng kéo theo nhiều đợt đào trộm^[3].

Năm 2012 UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt quy hoạch khu bảo tồn rộng 156 ha; đền Làng Vạc thờ vua Hùng và Mẫu hiện có nhà trưng bày hiện vật^[4]. Phạm Ngân ghi hơn 300 hiện vật do dân hiến tặng được trưng bày ở đây, nhưng cách trưng bày còn đơn giản^[2]. Năm 2022, Nguyễn Đức Kiếm đề xuất lập hồ sơ nâng di tích lên hạng quốc gia đặc biệt và xây dựng bảo tàng ngoài trời^[1].